Europa zaczęła regulować sztuczną inteligencję: jak ustawa AI Act zmieni technologie, biznes i życie ludzi

Od 2 sierpnia 2026 r. w Unii Europejskiej zaczęły obowiązywać główne przepisy ustawy AI Act – pierwszego na świecie kompleksowego aktu prawnego dotyczącego sztucznej inteligencji. Od tej pory europejskie organy regulacyjne mogą nie tylko formułować zalecenia dla twórców sztucznej inteligencji, ale także kontrolować przestrzeganie przepisów, rozpatrywać skargi, żądać dokumentacji i nakładać kary.

Jednymi z najbardziej zauważalnych nowości są wymogi dotyczące przejrzystości. Chatboty i inne interaktywne systemy muszą informować użytkownika, że komunikuje się nie z prawdziwym operatorem, a ze sztuczną inteligencją. 

Deepfake’i muszą być odpowiednio oznaczone, a materiały stworzone lub zmodyfikowane za pomocą sztucznej inteligencji – zawierać oznaczenia nadające się do odczytu maszynowego, które pomogą platformom i specjalnym narzędziom określić ich pochodzenie.

Jednak stwierdzenie, że od 2 sierpnia ustawa AI Act zaczęła obowiązywać w pełni, byłoby uproszczeniem. Ustawa jest wdrażana etapowo: niektóre zakazy zaczęły obowiązywać już w 2025 roku, przepisy dotyczące modeli uniwersalnych – w sierpniu 2025 roku, a część najbardziej skomplikowanych wymogów dotyczących systemów wysokiego ryzyka UE przesunęła na lata 2027–2028.

UA.News wyjaśnia, czym jest europejska ustawa AI Act, jakie technologie zakazuje oraz jak zmieni się korzystanie z ChatGPT i innych modeli generatywnych.

Czym jest AI Act i dlaczego Unia Europejska postanowiła uregulować kwestię sztucznej inteligencji

AI Act, czyli ustawa o sztucznej inteligencji, to rozporządzenie Unii Europejskiej, które ustanawia jednolite zasady projektowania, sprzedaży i wykorzystywania systemów sztucznej inteligencji na rynku europejskim.

Dokument został ostatecznie przyjęty w 2024 roku i wszedł w życie 1 sierpnia tego samego roku. Jednak europejskie prawodawstwo przewidziało okres przejściowy, aby przedsiębiorstwa, organy państwowe i organy regulacyjne zdążyły przygotować się do nowych wymagań. Dlatego przepisy AI Act były wprowadzane stopniowo, a nie jednocześnie.

Główna idea dokumentu nie polega na zakazaniu sztucznej inteligencji jako technologii. UE stara się klasyfikować systemy AI w zależności od tego, jak poważne szkody mogą one potencjalnie wyrządzić.

Zwykły filtr antyspamowy, algorytm w grze wideo czy system rekomendacji nie powinny podlegać tak rygorystycznym regulacjom, jak program oceniający kandydatów do pracy, określający zdolność kredytową osoby, rozpoznający twarze lub pomagający organom ścigania w prognozowaniu przestępczości.

Właśnie dlatego podstawą AI Act jest tzw. podejście oparte na ryzyku: im poważniejsza decyzja, którą algorytm może podjąć lub zalecić, tym większe obowiązki będą mieli jego twórcy i użytkownicy.

Jakie poziomy ryzyka przewiduje europejska ustawa o sztucznej inteligencji

Unia Europejska warunkowo dzieli systemy sztucznej inteligencji na cztery kategorie: ryzyko niedopuszczalne, wysokie, ograniczone i minimalne.

Do pierwszej kategorii należą technologie, które UE uznaje za niezgodne z podstawowymi prawami człowieka. Ich stosowanie jest zabronione lub dozwolone jedynie w wyjątkowo ograniczonych, nadzwyczajnych sytuacjach.

Do systemów wysokiego ryzyka zalicza się algorytmy, które mogą znacząco wpływać na edukację, zatrudnienie, dostęp do usług socjalnych, kredytowanie, ubezpieczenia, procedury migracyjne, wymiar sprawiedliwości, opiekę zdrowotną, infrastrukturę krytyczną lub działalność organów ścigania.

Ograniczone ryzyko dotyczy przede wszystkim przejrzystości. Człowiek powinien rozumieć, że wchodzi w interakcję ze sztuczną inteligencją lub ogląda materiał przez nią stworzony.

Zdecydowana większość programów codziennego użytku, według oceny Komisji Europejskiej, należy do kategorii minimalnego lub zerowego ryzyka. W ich przypadku ustawa AI Act nie wprowadza znaczących dodatkowych ograniczeń. Chodzi na przykład o filtry antyspamowe, część algorytmów rekomendacyjnych oraz funkcje sztucznej inteligencji w grach wideo.

W ten sposób UE nie próbuje kontrolować każdego algorytmu. Główna uwaga skupia się na przypadkach, w których zautomatyzowana decyzja może wpłynąć na bezpieczeństwo, dobrobyt lub prawa podstawowe konkretnej osoby.

Jakie technologie sztucznej inteligencji UE już zakazała

Pierwsze zakazy wynikające z AI Act zaczęły obowiązywać już 2 lutego 2025 roku. Dotyczą one praktyk, które europejscy prawodawcy uznali za niedopuszczalnie niebezpieczne.

W szczególności zakazem objęto systemy wykorzystujące ukryte, manipulacyjne lub wprowadzające w błąd metody, które mogą znacząco wpływać na zachowanie człowieka. Niedozwolone jest również wykorzystywanie wrażliwości osób ze względu na ich wiek, niepełnosprawność lub trudną sytuację społeczno-ekonomiczną.

Zabrania się tworzenia systemów rankingów społecznych, w których obywatele są oceniani na podstawie zachowania, cech osobistych lub stylu życia, a następnie na tej podstawie ogranicza się ich możliwości.

Osobne ograniczenie dotyczy przewidywania, czy dana osoba może popełnić przestępstwo, jeśli wniosek ten opiera się wyłącznie na jej osobowości lub profilowaniu.

Zabronione jest również masowe gromadzenie zdjęć z internetu lub kamer monitoringu w celu tworzenia lub rozbudowywania baz rozpoznawania twarzy. W placówkach edukacyjnych i miejscach pracy, z nielicznymi wyjątkami, nie wolno stosować systemów rozpoznawania emocji.

W lipcu 2026 r. do przepisów wprowadzono również zakaz stosowania systemów sztucznej inteligencji przeznaczonych do tworzenia seksualizowanych wizerunków osób bez ich zgody, w szczególności tak zwane programy do cyfrowego „rozbierania”, a także systemy służące do generowania materiałów przedstawiających przemoc seksualną wobec dzieci. Te dodatkowe zakazy mają zacząć obowiązywać 2 grudnia 2026 roku.

Jak od 2 sierpnia 2026 r. zmienią się ChatGPT, chatboty i generatywna sztuczna inteligencja

Najbardziej zauważalną dla zwykłych użytkowników częścią ustawy AI Act jest artykuł 50, który reguluje przejrzystość systemów AI.

Od 2 sierpnia chatboty, wirtualni doradcy, asystenci głosowi i inne systemy interaktywne muszą wyraźnie informować użytkownika, że ma do czynienia ze sztuczną inteligencją. Wyjątek jest możliwy, gdy wynika to jasno z kontekstu.

Na przykład firma nie powinna przedstawiać zautomatyzowanego bota obsługi klienta jako prawdziwego menedżera. Użytkownik powinien wiedzieć, że odpowiedzi generuje algorytm, i brać to pod uwagę przy podejmowaniu decyzji.

Dostawcy systemów generujących obrazy, wideo, audio lub tekst muszą zapewnić techniczne oznaczenie takich treści. Oznaczenie to powinno być odczytywane maszynowo, aby pochodzenie materiału mogły zidentyfikować platformy cyfrowe, wyszukiwarki i wyspecjalizowane serwisy.

Jednocześnie widoczny napis „stworzone przy użyciu sztucznej inteligencji” nie jest konieczny w każdym przypadku wykorzystania modelu generatywnego. Szczególne wymagania dotyczą deepfake’ów oraz tekstów dotyczących kwestii o znaczeniu społecznym, jeśli zostały one stworzone przez sztuczną inteligencję i opublikowane bez weryfikacji przez człowieka lub kontroli redakcyjnej.

Jeśli natomiast redakcja wykorzystała sztuczną inteligencję do przygotowania szkicu, ale dziennikarz zweryfikował fakty, zredagował materiał i wziął na siebie odpowiedzialność redakcyjną, przepisy mogą nie wymagać takiego samego oznaczenia, jak w przypadku publikacji w pełni zautomatyzowanej.

Osobno należy informować odbiorców o wykorzystaniu systemów rozpoznawania emocji lub kategoryzacji biometrycznej.

Przewidziano okres przejściowy dla niektórych systemów generatywnych, które były już dostępne na rynku przed 2 sierpnia 2026 r. Muszą one spełnić określone wymagania techniczne dotyczące oznaczeń nadających się do odczytu maszynowego do 2 grudnia 2026 r.

Co ustawa AI Act przewiduje dla ChatGPT, Gemini i innych modeli ogólnego przeznaczenia

Osobny blok przepisów dotyczy modeli sztucznej inteligencji ogólnego przeznaczenia (GPAI). Są to duże modele, które mogą wykonywać szeroki zakres zadań: tworzyć teksty i obrazy, analizować dokumenty, pisać kod programowy, tłumaczyć, uogólniać informacje lub stanowić podstawę dla innych programów.

Do tej kategorii mogą należeć modele, na których działają ChatGPT, Gemini, Claude i inne podobne serwisy.

Podstawowe wymagania wobec dostawców GPAI zaczęły obowiązywać już 2 sierpnia 2025 r. Firmy muszą prowadzić dokumentację techniczną, udostępniać niezbędne informacje programistom, którzy integrują model z własnymi produktami, przestrzegać unijnych przepisów dotyczących praw autorskich oraz publikować szczegółowy opis materiałów wykorzystanych do szkolenia modelu.

W przypadku najpotężniejszych modeli, które mogą stwarzać ryzyko systemowe, ustanowiono dodatkowe wymagania. Ich twórcy muszą oceniać potencjalne zagrożenia związane z modelem, przeprowadzać testy, minimalizować ryzyko, zgłaszać poważne incydenty oraz zapewniać odpowiedni poziom cyberbezpieczeństwa.

Europejski Urząd ds. Sztucznej Inteligencji może wymagać od dostawców dokumentacji, przeprowadzać oceny modeli oraz zobowiązywać przedsiębiorstwa do usunięcia naruszeń.

Dla globalnych korporacji technologicznych oznacza to, że wprowadzenie na rynek europejski nowego modelu bez wyjaśnienia, w jaki sposób został przetestowany i jakie ryzyko może stwarzać, będzie coraz trudniejsze.

Co uznaje się za sztuczną inteligencję wysokiego ryzyka

Najsurowsze wymogi praktyczne przewiduje ustawa AI Act w odniesieniu do systemów wysokiego ryzyka.

Mogą do nich należeć algorytmy wykorzystywane do selekcji kandydatów do pracy, oceny pracowników, przyjmowania uczniów do placówek edukacyjnych, sprawdzania wyników egzaminów, określania zdolności kredytowej, ustalania wartości ubezpieczenia na życie lub zdrowotnego, rozpatrywania wniosków o pomoc społeczną lub zarządzania procedurami migracyjnymi.

Do tej samej kategorii mogą należeć systemy biometryczne, oprogramowanie do obsługi infrastruktury krytycznej, niektóre urządzenia medyczne, komponenty maszyn, samochodów, wind i innych produktów fizycznych.

Przed wprowadzeniem takiego systemu na rynek twórca będzie musiał stworzyć system zarządzania ryzykiem, potwierdzić jakość danych, prowadzić dokumentację techniczną, zapewnić rejestrowanie działań algorytmu, przewidzieć kontrolę ludzką oraz odpowiedni poziom dokładności, niezawodności i cyberbezpieczeństwa.

W wielu przypadkach system musi przejść ocenę zgodności. Jeśli jego działanie może mieć istotny wpływ na prawa człowieka, organy państwowe i poszczególne przedsiębiorstwa muszą również przeprowadzić ocenę wpływu na prawa podstawowe.

Jednak właśnie ta część ustawy AI Act nie jest na razie w pełni stosowana. W lipcu 2026 r. weszła w życie ustawa AI Omnibus, która zmieniła pierwotny harmonogram.

Wymogi dotyczące systemów z listy obszarów wysokiego ryzyka, w szczególności edukacji, zatrudnienia, kredytowania, migracji i egzekwowania prawa, zaczną obowiązywać 2 grudnia 2027 r. W przypadku sztucznej inteligencji wbudowanej w regulowane produkty fizyczne okres przejściowy przedłużono do 2 sierpnia 2028 r.

Przyczyną przesunięcia terminu były między innymi opóźnienia w opracowaniu norm technicznych, zgodnie z którymi przedsiębiorstwa muszą wykazać zgodność swoich produktów z przepisami.

Kto będzie nadzorował wdrażanie ustawy o sztucznej inteligencji

Nadzór jest podzielony między Komisję Europejską a organy krajowe państw członkowskich.

Kluczową rolę odgrywa Europejski Urząd ds. Sztucznej Inteligencji (AI Office). Nadzoruje on przede wszystkim dostawców modeli ogólnego przeznaczenia oraz najpotężniejsze modele stwarzające ryzyko systemowe.

Biuro może żądać dokumentacji technicznej, oceniać modele, wymagać podjęcia działań naprawczych oraz nakładać sankcje finansowe. Od 2 sierpnia 2026 r. nadzór i egzekwowanie prawa będą również realizowane przez odpowiednie organy krajowe państw UE.

Ponadto utworzono system koordynacji, w skład którego wchodzą: Europejska Rada ds. Sztucznej Inteligencji, grupa naukowa niezależnych ekspertów oraz forum konsultacyjne.

Użytkownicy i organizacje mogą składać skargi dotyczące systemów opartych na sztucznej inteligencji. Osoby, na które w istotny sposób wpłynęła decyzja podjęta w oparciu o algorytm wysokiego ryzyka, będą miały w przewidzianych przez prawo przypadkach prawo do uzyskania zrozumiałego wyjaśnienia roli sztucznej inteligencji w tej decyzji.

Na przykład, jeśli osobie odmówiono kredytu, świadczenia socjalnego lub zatrudnienia na podstawie wniosku systemu wysokiego ryzyka, powinna ona mieć możliwość ustalenia, w jaki sposób algorytm wpłynął na wynik.

Jakie kary grożą firmom za naruszenie AI Act

Ustawa o sztucznej inteligencji przewiduje kary proporcjonalne do sankcji za naruszenie europejskiego prawa dotyczącego danych osobowych.

Najpoważniejsze naruszenie – stosowanie zabronionych praktyk związanych ze sztuczną inteligencją – może kosztować firmę do 35 milionów euro lub do 7% jej całkowitego światowego rocznego obrotu z poprzedniego roku obrotowego, w zależności od tego, która z tych kwot będzie wyższa.

Za inne naruszenia wymogów ustawy AI Act przewidziane są również wielomilionowe kary, których wysokość zależy od charakteru naruszenia, wielkości przedsiębiorstwa, czasu trwania problemu, stopnia odpowiedzialności oraz współpracy z organami regulacyjnymi.

W przypadku małych i średnich przedsiębiorstw powinny być stosowane bardziej proporcjonalne podejścia. AI Omnibus rozszerzył również część uproszczeń na małe firmy o średniej kapitalizacji oraz zwiększył dostęp przedsiębiorstw do regulacyjnych „piaskownic”, w których produkty można testować pod nadzorem organów regulacyjnych.

Jak ustawa AI Act wpłynie na firmy technologiczne spoza Europy

Zakres obowiązywania AI Act nie ogranicza się do firm zarejestrowanych prawnie w Unii Europejskiej.

Przepisy mogą mieć zastosowanie do twórców i dostawców z innych krajów, jeśli oferują oni swoje systemy sztucznej inteligencji na rynku UE, wykorzystują je w Unii Europejskiej lub jeśli wyniki działania systemu są wykorzystywane na jej terytorium.

Dlatego amerykańskie, brytyjskie, chińskie, ukraińskie i inne firmy technologiczne, które chcą współpracować z europejskimi klientami, muszą uwzględnić AI Act.

Może to wywołać tzw. efekt brukselski. Duże korporacje często nie tworzą całkowicie odrębnych wersji produktów dla każdego rynku, lecz stopniowo rozszerzają najsurowsze standardy na wszystkie kraje.

Podobna sytuacja miała już miejsce w przypadku ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO). Europejskie przepisy dotyczące prywatności wpłynęły na funkcjonowanie stron internetowych, platform reklamowych i usług cyfrowych daleko poza granicami UE.

Ustawa o sztucznej inteligencji (AI Act) może potencjalnie powtórzyć ten scenariusz. Automatyczne oznaczanie treści syntetycznych, dokumentacja modeli, ocena ryzyka i kontrola ludzka mogą stopniowo stać się globalnym standardem.

Jak nowe przepisy zmienią życie zwykłych użytkowników

Dla większości ludzi ustawa o sztucznej inteligencji (AI Act) nie będzie oznaczała zniknięcia ChatGPT, generatorów obrazów ani algorytmów rekomendacyjnych.

Zmiany będą mniej radykalne, ale zauważalne. Użytkownicy będą częściej widzieć ostrzeżenia o interakcji z AI, oznaczenia na deepfake’ach oraz komunikaty o wykorzystaniu systemów biometrycznych lub emocjonalnych.

W dłuższej perspektywie ludzie zyskają więcej możliwości odwoływania się od decyzji, w których ważną rolę odegrał algorytm. Dotyczy to zwłaszcza zatrudnienia, edukacji, kredytów, ubezpieczeń i usług publicznych.

Z kolei firmy będą musiały lepiej kontrolować dane, na podstawie których uczą się lub działają ich systemy. Nie będą mogły po prostu stwierdzić, że „tak zdecydował algorytm”, jeśli decyzja ta poważnie wpłynęła na prawa człowieka.

Główną zasadę AI Act można sformułować w ten sposób: im większą władzę nad człowiekiem zyskuje sztuczna inteligencja, tym wyższe muszą być wymagania dotyczące jej przejrzystości, bezpieczeństwa i kontroli.

Czy ustawa o sztucznej inteligencji może spowolnić rozwój sztucznej inteligencji w Europie

Krytycy regulacji obawiają się, że skomplikowana dokumentacja, ryzyko prawne i wysokie kary mogą spowodować, że tworzenie sztucznej inteligencji w Europie stanie się droższe. Start-upom będzie trudniej konkurować z korporacjami, które dysponują dużymi działami prawnymi i zasobami niezbędnymi do certyfikacji produktów.

Istnieje również ryzyko, że niektóre firmy będą odkładać wprowadzenie nowych funkcji w UE lub najpierw wprowadzać je na rynki o łagodniejszych przepisach.

Właśnie te obawy stały się jedną z przyczyn przyjęcia AI Omnibus. Europejscy prawodawcy przedłużyli terminy dla systemów wysokiego ryzyka, uprościli część wymogów administracyjnych oraz rozszerzyli możliwości testowania technologii w piaskownicach regulacyjnych.

Zwolennicy AI Act uważają natomiast, że jasne zasady mogą zwiększyć zaufanie do sztucznej inteligencji i stworzyć przewidywalny rynek. Firma, która udowodni bezpieczeństwo swojego produktu w UE, będzie mogła wykorzystać to jako przewagę konkurencyjną w innych krajach.

Rzeczywisty efekt będzie zależał nie tylko od treści ustawy, ale także od tego, w jaki sposób będą ją stosować organy krajowe. Zbyt agresywna kontrola może hamować innowacje, podczas gdy formalne przestrzeganie wymogów bez rzeczywistych kontroli nie ochroni ludzi przed niebezpiecznymi algorytmami.

Unia Europejska faktycznie próbuje zrobić ze sztuczną inteligencją to samo, co wcześniej zrobiła z danymi osobowymi: ustanowić zasady, które ze względu na wielkość rynku europejskiego stopniowo zaczną być uwzględniane na całym świecie.

Dla świata technologii oznacza to stopniowe przejście od epoki, w której twórcy mogli najpierw wprowadzić system na rynek, a dopiero potem zastanawiać się nad konsekwencjami, do modelu, w którym ryzyko należy oceniać jeszcze przed uruchomieniem produktu.

Jak skuteczne okaże się to podejście, będzie wiadomo dopiero za kilka lat. Już teraz jednak jest oczywiste, że Europa jako pierwsza stworzyła kompleksowy system zasad dotyczących sztucznej inteligencji, a firmy technologiczne na całym świecie będą musiały się z nim liczyć.

Czytaj nas na Telegram i Sends