Ukraińskie Sunray i „Tryzub”: o rozwoju broni laserowej mówi ekspert lotniczy Kostiantyn Krywołap

Systemy broni laserowej od dawna nie są już czymś niemożliwym, zwłaszcza dla dużych państw dysponujących znacznymi budżetami wojskowymi. Do grona krajów posiadających tego typu uzbrojenie próbuje dołączyć także Ukraina.

W grudniu 2024 roku Dowództwo Systemów Bezzałogowych Sił Zbrojnych Ukrainy ogłosiło, że Ukraina dysponuje własną bronią laserową. Chodziło o opracowanie działa laserowego „Tryzub”, które miało być zdolne do zestrzeliwania dronów uderzeniowych, bomb lotniczych, pocisków manewrujących i balistycznych na dystansie do 3 km, a także śmigłowców i samolotów — na odległość do 5 km. Oświadczenie to wywołało duże poruszenie, ponieważ zaawansowane bojowe systemy laserowe są dostępne jedynie dla kilku państw na świecie.

Tym razem o ukraińskim systemie obrony powietrznej Sunray, który może zestrzeliwać rosyjskie drony, a nawet samoloty, napisał amerykański magazyn „The Atlantic”. Wiadomo, że nowy kompleks bojowy jest „skuteczny, kompaktowy i tani”, a został opracowany dwa lata temu za kilka milionów dolarów. Nowy rodzaj broni ma stać się częścią antydronowej kopuły, którą ukraińskie dowództwo wojskowe stara się w szybkim tempie zbudować.

Co wiadomo o ukraińskich i zachodnich systemach bojowych wykorzystujących lasery? Jakie wyzwania stoją przed ich twórcami i co utrudnia masową produkcję tego rodzaju uzbrojenia? O tym wszystkim UA.News rozmawiało z ekspertem lotniczym Kostiantynem Krywłapem. W materiale wykorzystano również dane z jego analizy.

Co wiadomo o ukraińskich projektach
 

„Mamy kilka dziedzin, które rozwijają się znacznie szybciej, niż byliśmy do tego przyzwyczajeni. Dotyczy to zwłaszcza broni laserowej, w szczególności technologii generowania, sterowania, koncentracji i ogniskowania wiązki, a także wykorzystania nowoczesnych materiałów. Postęp jest tu bardzo szybki, co wpływa również na obniżenie kosztów tych technologii — mówi Kostiantyn Krywłap. — Nie wykluczam, że zaprezentowane systemy, sądząc choćby po „Tryzubie”, bazują na wcześniej nieznanych ukraińskich rozwiązaniach. W przeszłości nasz kraj był dość silny w dziedzinie technologii laserowych.

Jeszcze od czasów radzieckich Ukraina produkowała wiele elementów związanych z bronią laserową. Chodzi nie tylko o systemy niszczące, lecz także o naprowadzanie laserowe, dalmierze i inne urządzenia. Niektóre kierunki tych badań mogły z czasem doprowadzić do praktycznego zastosowania tych idei.

Wygląda na to, że te osiągnięcia rzeczywiście znalazły zastosowanie — zarówno w „Tryzubie”, jak i w innych projektach ukraińskich firm zajmujących się bronią laserową. Dotyczy to nie tylko systemów rażenia, lecz także systemów naprowadzania. W Ukrainie naliczyłem co najmniej trzy–cztery firmy pracujące w tym obszarze. To świadczy o dość silnym sektorze w naszym kraju.

Szczerze mówiąc, nie uważam doniesień o Sunray za propagandę. Najprawdopodobniej są to realne możliwości, które otrzymały odpowiednie finansowanie. Ukraińcy są znani z umiejętności osiągania znaczących rezultatów przy niewielkich środkach. Dlatego nasze projekty są znacznie tańsze. Nawet sama broń laserowa, według wstępnych szacunków, może kosztować kilkaset tysięcy dolarów.

Ta broń jest skuteczna przede wszystkim przeciwko dronom. Działa na nie szybko. Przeprowadzone testy — choć większość szczegółów pozostaje utajniona — wykazały pozytywne rezultaty, a system oceniany jest jako perspektywiczny. Tę platformę należy dalej rozwijać.

Nadal nie wiadomo, kto dokładnie opracowuje system Sunray. Nie zdziwiłbym się jednak, gdyby był to dalszy rozwój tej samej koncepcji. Nie został on dotąd publicznie zaprezentowany.

Znanych jest jedynie kilka parametrów Sunray: system jest kompaktowy, może być zamontowany na niewielkim pojeździe, na przykład pickupie, i ma zasięg rażenia około dwóch kilometrów. Moim zdaniem bardzo przypomina to rozwiązania firmy, która tworzyła „Tryzuba”. Być może chodzi o jego modernizację albo o coś bardzo podobnego, lecz na bardziej zaawansowanym poziomie”.

Informacyjnie: perspektywy zastosowania broni laserowej
 

Lasery są postrzegane jako obiecujące narzędzie w walce z pociskami hipersonicznymi ze względu na ich błyskawiczną reakcję. Systemy laserowe mogą być również wykorzystywane do niszczenia satelitów, obrony przed rakietami oraz w systemach obrony przeciwrakietowej. Nie mniej istotna jest ich integracja z innymi systemami. Możliwe są na przykład zintegrowane systemy obrony powietrznej i przeciwrakietowej, w których lasery współpracują z tradycyjnymi rakietami.

Główne wyzwania dla twórców:

• Moc i zasięg. Lasery są skuteczne na stosunkowo niewielkich odległościach (do 5–10 km). Wraz ze wzrostem dystansu ich moc znacząco spada z powodu warunków atmosferycznych (mgła, deszcz, pył).
   
• Zasilanie. Stworzenie kompaktowych i jednocześnie wydajnych źródeł energii pozostaje wyzwaniem.
   
• Ochrona przed laserami. Opracowywane są materiały i powłoki odbijające wiązkę laserową lub rozpraszające jej energię.
   

Otwartą kwestią pozostaje przemysłowa produkcja takich systemów. Choć prototypy wykazują skuteczność, masowe wdrożenie jest spowalniane przez wysokie koszty rozwoju i integracji.

Ogólnie można stwierdzić, że Europa koncentruje się na tworzeniu systemów przystosowanych do realnych warunków bojowych, zwłaszcza w walce z dronami.

• Zwalczanie bezzałogowych statków powietrznych (BSP). Niszczenie dronów różnych typów i rozmiarów, które stały się kluczowym zagrożeniem we współczesnych konfliktach.
   
• Ochrona baz wojskowych. Przeciwdziałanie ostrzałowi moździerzowemu, rakietom krótkiego zasięgu oraz pociskom artyleryjskim.
   
• Integracja z obroną powietrzną. Wykorzystanie laserów jako elementu zintegrowanych systemów zwalczania zagrożeń na małych i średnich wysokościach.
   
• Obniżenie kosztów. Broń laserowa stanowi tańszą alternatywę dla drogich systemów rakietowych.
   

Najważniejsze osiągnięcia twórców:

• Mobilność. Lasery stają się coraz bardziej kompaktowe i mogą być instalowane na okrętach, samolotach, pojazdach opancerzonych, a nawet dronach.
   
• Skuteczność przeciwko dronom. Systemy laserowe wykazały wysoką efektywność w zwalczaniu małych i średnich BSP.
   
• Redukcja kosztów. Koszt jednego „strzału” laserem jest znacznie niższy niż w przypadku tradycyjnych systemów rakietowych (około 1 dolara wobec tysięcy dolarów za rakietę).
   
• Praktycznie nieograniczona amunicja. Lasery działają tak długo, jak dostępna jest energia elektryczna, co daje przewagę w długotrwałych konfliktach.
   

Obiektywne i subiektywne wyzwania w rozwoju i wykorzystaniu broni laserowej
 

„Na początku opracowywano lasery o mocy około 50 kW. Przetestowano je w praktyce — działały, ale z pewnymi zastrzeżeniami: w jednych warunkach pogodowych skuteczność była wyższa, w innych niższa, jednak ogólnie dawały rezultaty — zauważa ekspert lotniczy Kostiantyn Krywłap. — Z czasem stało się jasne, że jeśli celem nie jest jedynie oślepienie, lecz pełnowartościowe uderzenie z wyraźnym efektem — aby cel spłonął lub został skutecznie zniszczony — moc lasera musi wynosić co najmniej 100 kW.

Dlatego powstał swoisty „klub” skupiający się na rozwoju laserów dużej mocy. Jednak wraz z tym pojawiły się nowe wymagania: do działania takich instalacji potrzebny jest silny system energetyczny, który nie tylko będzie wytwarzał energię, lecz także szybko ją magazynował i natychmiast oddawał.

Jeśli trzeba w krótkim czasie dostarczyć dużą porcję energii, konieczny jest również system chłodzenia. W trakcie takiego procesu wszystko się nagrzewa. To ciepło trzeba odprowadzać, inaczej pojawiają się problemy techniczne.

Z czasem stało się jasne, że system stacjonarny, zamocowany na przykład na okręcie, lepiej radzi sobie z namierzeniem i utrzymaniem celu. Jednak potrzeba czasu, aby doszło do nagrzania i następnie zniszczenia celu. Jeśli dodatkowo platforma się porusza, zadanie staje się niezwykle trudne. Był to jeden z poważnych problemów.

Początkowo wszystkie projekty laserowe koncentrowały się głównie na broni okrętowej. Dlaczego? Ponieważ nawet przy niewielkim kołysaniu okrętu użycie broni laserowej było uzasadnione — jednostki morskie są w stanie wytwarzać ogromne ilości energii. Okręt to w istocie mobilna elektrownia pływająca po morzach i oceanach, dysponująca znacznymi zasobami energetycznymi. To tworzyło sprzyjające warunki do realizacji takich projektów. Z czasem technologie poszły dalej.

Aby skrócić czas oddziaływania na cel, proponuje się zwiększenie mocy do 300 kW. To część projektu Pentagonu, który obecnie rozwija systemy o takiej mocy. Opracowywane są również mobilne instalacje, które można zamontować na opancerzonym pojeździe rozpoznawczym. Są one w stanie generować około 10 kW, a przy wykorzystaniu kondensatorów znacząco zwiększać wydajność. Ogólnie zakres mocy jest dziś dość „rozmyty”: wcześniej wynosił 50–100 kW, obecnie mieści się w przedziale od 10 do 300 kW”.

Informacyjnie: przykłady broni laserowej w różnych krajach
 

rosja posiada w swoim arsenale kompleks laserowy „Pierieswiet”. Jest to system dużej mocy, prawdopodobnie przeznaczony do oślepiania satelitów. Jego dokładne parametry nie są znane, ponieważ rosja udostępnia ograniczone informacje. Najprawdopodobniej nie jest to klasyczna broń bojowa, lecz system zakłócający działanie satelitarnych systemów obserwacyjnych.

Niderlandy integrują systemy laserowe do zwalczania dronów w ramach własnych sił obrony powietrznej.

Hiszpania opracowuje systemy laserowe do ochrony baz morskich i okrętów w ramach programów NATO.

Szwajcaria aktywnie rozwija technologie laserowe dla systemów obrony powietrznej krótkiego zasięgu, m.in. we współpracy z Rheinmetall Defence.

Włochy realizują projekty koncernu Leonardo. Obejmują one rozwój laserów dla platform morskich i lądowych we współpracy z MBDA. Ich przeznaczenie to ochrona przed bezzałogowymi statkami powietrznymi (BSP) i innymi zagrożeniami powietrznymi.

Niemcy należą do europejskich liderów w rozwoju tej broni. Rheinmetall Defence intensywnie rozwija lądowe i morskie systemy laserowe:

• HEL (High Energy Laser). Moc: 20–100 kW (z planami zwiększenia). System pomyślnie przetestowano na okrętach niemieckiej marynarki wojennej oraz na instalacjach lądowych. Główne zadanie: niszczenie dronów, rakiet i pocisków artyleryjskich.
   
• Skyranger 30 HEL. Mobilna platforma na pojeździe opancerzonym, zintegrowana z laserem o mocy do 50 kW. Przeznaczenie: obrona powietrzna krótkiego zasięgu.
   

Wielka Brytania również realizuje własne projekty w tej dziedzinie.
 

• Dragonfire. Wspólny projekt firm MBDA, Leonardo i QinetiQ. Moc: do 50 kW (z perspektywą zwiększenia). W 2022 roku pomyślnie przetestowany przeciwko dronom i niewielkim rakietom.
  Przeznaczenie: platformy okrętowe, lądowe i mobilne.
   
• Projekty BAE Systems obejmują rozwój laserów do integracji na okrętach Royal Navy oraz do ochrony baz lądowych.
   

Francja stawia na projekt HELMA-P (High-Energy Laser for Multiple Applications). Producent: CILAS (należący do grupy Ariane). Przeznaczenie: zwalczanie dronów i pocisków moździerzowych. System pomyślnie przetestowano w 2023 roku na dystansie do 1 km. Planowana jest integracja z platformami mobilnymi i stacjonarnymi.

Stany Zjednoczone inwestują w projekty Pentagonu:

• HEL (High Energy Laser). Systemy dużej mocy przeznaczone do zwalczania rakiet, statków powietrznych i pocisków artyleryjskich. Lasery o mocy 300–500 kW przeznaczone do ochrony okrętów marynarki wojennej.
   
• DE M-SHORAD (Directed Energy Maneuver-Short Range Air Defense). Instalacja laserowa o mocy 50 kW do zwalczania dronów i pocisków moździerzowych, zamontowana na opancerzonych pojazdach Stryker.
   

Ponadto amerykańskie koncerny zbrojeniowe — Lockheed Martin, Northrop Grumman i Raytheon — rozwijają mobilne i morskie systemy broni laserowej:

• System AN/SEQ-3 Laser Weapon System (LaWS) został przetestowany na niszczycielu USS Ponce do zwalczania dronów i małych jednostek pływających.
   
• System HELIOS, zintegrowany z niszczycielami typu Arleigh Burke, jest zdolny do niszczenia dronów oraz oślepiania systemów optycznych przeciwnika.
   

Chiny dysponują systemami laserowymi „Silent Hunter”. Jest to mobilna instalacja o mocy 30–100 kW, przeznaczona do zwalczania dronów i lekko opancerzonych pojazdów. ChRL inwestuje również w rozwój laserów dla obrony przeciwrakietowej i powietrznej oraz w systemy zakłócające satelity (lasery małej mocy do uszkadzania sensorów optycznych).

Izrael posiada system Iron Beam — laserowe uzupełnienie „Żelaznej Kopuły”. Moc: do 100 kW. Przeznaczenie: niszczenie rakiet krótkiego zasięgu, pocisków moździerzowych i dronów na dystansie do 7 km.

Trendy w światowych pracach nad bronią laserową
 

„Zgodnie z pierwotnymi koncepcjami broń laserowa była przeznaczona przede wszystkim do niszczenia lub oślepiania pocisków manewrujących. To była główna idea — opowiada Kostiantyn Krywłap. — Nikt nie zakładał, że lasery można wykorzystywać do zwalczania systemów bezzałogowych. To okazało się pewnym zaskoczeniem. Obecnie rozważa się jednoczesne zastosowanie broni laserowej zarówno do niszczenia rakiet, jak i do zestrzeliwania dronów.

Coś się udało, coś nie, ale wszystkie współczesne systemy istniejące na świecie są generalnie dość masywne. Na przykład Amerykanie dysponują instalacją HELIOS. Działa ona nawet na morzach i oceanach, ale jest bardzo ciężka — waży 8,5 tony. Ten laser ma moc zaledwie 60 kW. Jego skuteczność zależy od odległości: zazwyczaj wynosi ona 2–4–5 km, w zależności od stanu atmosfery. W takich warunkach jak na Saharze czy w Izraelu można go wykorzystywać dość efektywnie, z wyjątkiem momentów, gdy zaczyna się burza piaskowa.

W Ukrainie jednak warunki pogodowe często oznaczają ograniczoną widoczność. Wpływa to nawet na skuteczność systemów laserowych przeznaczonych do zwalczania rojów dronów. Jednym ze sposobów przeciwdziałania jest stworzenie sztucznej przeszkody w postaci pyłu. Na przykład drony lecące z przodu mogą rozpyląć dym lub określony pył. W takich warunkach laser staje się mało skuteczny.

Współczesne trendy rozwoju tych technologii koncentrują się nie tyle na zwiększaniu mocy, ile na wdrażaniu systemów działających z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Systemy te są w stanie nie tylko śledzić zachowanie celu w czasie rzeczywistym, lecz także przewidywać jego dalsze ruchy. Sztuczna inteligencja to bowiem określony algorytm pozwalający modelować przyszłe działania celu i reagować z wyprzedzeniem”.

Czytaj także:
federacja rosyjska uderzyła w część ropociągu „Przyjaźń”: jakie są konsekwencje dla Ukrainy i Europy

Czytaj nas na Telegram i Sends