15 sierpnia mija pięć lat od momentu, gdy bojownicy radykalnego ruchu islamistycznego „Taliban” zajęli Kabul, a wojska amerykańskie zakończyły najbardziej dramatyczny etap wycofywania się z Afganistanu. Nagrania z ewakuacji z lotniska w Kabulu w sierpniu 2021 roku stały się symbolem nie tylko zakończenia najdłuższej wojny w historii Stanów Zjednoczonych, ale także początku nowego etapu w polityce światowej.
Pięć lat później Afganistan nie stał się państwem całkowicie odizolowanym. Wręcz przeciwnie — wokół reżimu „Talibów” kształtuje się nowy system powiązań regionalnych. Rosja oficjalnie uznała ten reżim w 2025 roku, Chiny utrzymują pragmatyczne stosunki z Kabulem, a Iran, Pakistan, Indie i państwa Azji Środkowej budują własne kanały komunikacji.
UA.News opisuje konsekwencje nieudanej misji USA oraz życie w Afganistanie pod rządami talibów, które dla Zachodu pozostają nielegitymne, ale rozszerzają kontakty dyplomatyczne z krajami regionu.
15 sierpnia 2021 r. – zakończenie misji USA w Afganistanie
Po ataku terrorystycznym na Stany Zjednoczone 11 września 2001 r. USA i sojusznicy rozpoczęli operację antyterrorystyczną w Afganistanie. Udało im się obalić reżim „Talibów”, który udzielał schronienia „Al-Kaidzie”. Jednak w ciągu kolejnych dwóch dekad Waszyngtonowi nie udało się stworzyć afgańskiego państwa zdolnego do samodzielnego utrzymania własnego systemu politycznego i bezpieczeństwa.
W kwietniu 2021 roku administracja ówczesnego prezydenta Joe Bidena ogłosiła wycofanie wszystkich amerykańskich wojsk z Afganistanu do 11 września 2021 roku.
Centrum
analityczne Brookings jeszcze przed zakończeniem wycofywania amerykańskiego kontyngentu ostrzegało, że długotrwała obecność USA sama w sobie nie zmienia już fundamentalnej dynamiki wojskowo-politycznej Afganistanu.
„Administracja słusznie oceniła, że dalsza obecność wojskowa USA w Afganistanie stała się strategicznym obciążeniem i daremną inwestycją, która straciła zdolność do zmiany podstawowych procesów politycznych i wojskowych w tym kraju” – stwierdzono w wnioskach centrum.
Jednocześnie analitycy wojskowi podkreślali: sposób wycofania się może poważnie nadszarpnąć zaufanie sojuszników do Waszyngtonu. Tak właśnie się stało – wycofanie kontyngentu wojskowego koalicji zachodniej przebiegało chaotycznie. Tymczasem talibowie tak szybko przejmowali kontrolę nad terytoriami, że zaszokowało to zachodnich strategów wojskowych.
Kabul stał się ostatnim dużym miastem w Afganistanie, które 15 sierpnia 2021 r. uległo naporowi bojowników. Prezydent Afganistanu Aszraf Gani opuścił kraj. Tysiące ludzi ruszyło na lokalne lotnisko, które było kontrolowane przez wojska amerykańskie w celu zapewnienia ewakuacji obcokrajowców oraz Afgańczyków współpracujących z rządami zachodnimi.
Kiedy ogromny tłum otoczył lotnisko w Kabulu, amerykańskie siły zbrojne otworzyły ogień w powietrze, aby rozproszyć osoby próbujące siłą dostać się na pokład samolotów.
Na wielu ujęciach widać było również, jak ludzie trzymają się burty samolotu, gdy ten rusza po pasie startowym, by w końcu spaść na ziemię.
Wojska
amerykańskie opuszczały kraj, który Waszyngton wspierał przez dwie dekady. Jednocześnie armia afgańska, na którą Stany Zjednoczone przeznaczyły ogromne środki, praktycznie rozpadła się w ciągu zaledwie kilku tygodni.
Stany Zjednoczone pokazały granice gwarancji
bezpieczeństwa
Zakończenie misji USA w Afganistanie miało znaczenie daleko poza granicami Azji Południowej. Dla europejskich sojuszników stało się to przypomnieniem o zależności NATO od amerykańskiej infrastruktury wojskowej – wywiadu, lotnictwa, logistyki i planowania strategicznego. Ta lekcja jest szczególnie ważna po rozpoczęciu przez Rosję wojny na pełną skalę przeciwko Ukrainie.
Afganistan pokazał jednocześnie dwie rzeczy:
Stany Zjednoczone pozostają niezastąpionym centrum militarnym Zachodu.
Państwa europejskie nie mogą opierać swojego bezpieczeństwa na założeniu, że siły amerykańskie będą zawsze dostępne na każdym teatrze działań.
To właśnie po wydarzeniach w Kabulu kraje europejskie zaczęły znacznie poważniej mówić o autonomii strategicznej, zdolnościach obronnych oraz konieczności zwiększenia budżetów wojskowych.
Dla Ukrainy ta lekcja okazała się szczególnie ważna: wsparcie amerykańskie jest absolutnie niezbędne, ale żadne państwo nie może budować długoterminowej strategii w oparciu o założenie, że kurs polityczny Waszyngtonu pozostanie niezmienny przez dziesięciolecia.
Afganistan jako sygnał dla Chin i Rosji
Próżnię, która powstała po wycofaniu się USA w 2021 roku, zaczęły wypełniać państwa regionu. Najbardziej pragmatycznie podeszły do tego Chiny, które nawiązały z władzami talibów quasi-dyplomatyczne stosunki i wysłały tam swojego ambasadora. W związku z tym talibowie przyjęli ambasadora w Pekinie.
Pekin nie zdecydował się powtórzyć amerykańskiego eksperymentu polegającego na szeroko zakrojonej obecności wojskowej. Jego model jest inny: kontakty dyplomatyczne, umowy gospodarcze, dostęp do zasobów, a jednocześnie kontrola nad zagrożeniami dla bezpieczeństwa. Chiny zawarły z „Talibanem” kilka umów dotyczących wydobycia ropy naftowej i innych projektów związanych z zasobami naturalnymi. W styczniu 2023 roku administracja „Talibów” podpisała 25-letni kontrakt o wartości 540 mln dolarów z chińską firmą Xinjiang Central Asia Petroleum and Gas Co (CAPEIC) na wydobycie ropy naftowej w basenie Amu-Darii na północy Afganistanu. Jednak w czerwcu 2025 roku talibowie oficjalnie unieważnili tę umowę z powodu niewywiązania się przez firmę z zobowiązań inwestycyjnych.
Dla Pekinu Afganistan ma znaczenie nie tylko ze względu na surowce naturalne, ale także ze względu na położenie geograficzne — kraj ten znajduje się na styku Azji Środkowej i Południowej. Jednak plany inwestycyjne Chin hamuje wiele czynników: słaba infrastruktura, sankcje, brak finansowania oraz zagrożenia dla bezpieczeństwa w Afganistanie sprawiają, że ekspansja gospodarcza wiąże się z wysokim ryzykiem.
Rosja stała się pierwszym państwem, które oficjalnie uznało rząd „Talibów”. Dyktator Rosji Putin publicznie nazywał talibów „sojusznikami w walce z terroryzmem”, chociaż wcześniej ten radykalny ruch islamistyczny był w Rosji oficjalnie uznawany za zakazaną organizację terrorystyczną.
Jednocześnie
Moskwa rozwija handel z Kabulem. Od 2022 roku Afganistan importuje gaz, ropę i pszenicę z Rosji. Talibowie oświadczyli również, że zwiększą zakupy rosyjskich produktów naftowych i tworzyw sztucznych, oczekując w zamian inwestycji w transport i projekty wydobywcze. Głównym celem Kremla jest wytyczenie korytarzy transportowych do Indii, które będą przebiegać przez Turkmenistan, Iran, Afganistan i Pakistan.
Powrót do islamskiego średniowiecza
Tak zwany Islamski Emirat Afganistanu pod rządami talibów nie jest oficjalnie uznawany przez żadne państwo na świecie, z wyjątkiem Rosji. „Talibowie” praktycznie nie mają wewnętrznych przeciwników. Reżim prowadzi surową politykę islamistyczną. Życie w Afganistanie regulują normy szariatu, oparte na tekstach Koranu, które przewidują różne role i prawa dla mężczyzn i kobiet.
Kobiety i dziewczęta są praktycznie wykluczone z wielu sfer życia społecznego: nie wolno im studiować na uniwersytetach, samodzielnie podróżować na duże odległości, pracować w organizacjach pozarządowych ani uczęszczać na siłownie. Ponadto kobiety zostały zobowiązane do noszenia hidżabu w miejscach publicznych. W raporcie międzynarodowej organizacji Human Rights Watch, opublikowanym w lutym 2024 roku, wskazano, że talibowie spowodowali „najpoważniejszy na świecie kryzys praw kobiet”.
Gospodarka Afganistanu, która już przed 2021 rokiem znajdowała się w fazie spadkowej, poniosła druzgocący cios po dojściu talibów do władzy. Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (MKCK) jako przyczyny pogłębienia się kryzysu gospodarczego w kraju wymienił suszę, klęski żywiołowe, wstrzymanie pomocy finansowej przez międzynarodowych darczyńców oraz sankcje nałożone na afgańskie banki. W sierpniu 2021 roku Stany Zjednoczone zamroziły dostęp reżimu talibów do aktywów Afganistanu o wartości 9,5 mld dolarów. Ponadto emigracja najlepszych specjalistów pogrążyła kraj w głębokiej recesji i powszechnym ubóstwie. W 2023 r. stopa bezrobocia w Afganistanie osiągnęła najwyższy poziom od dziesięcioleci. Według danych ONZ ponad połowa ludności Afganistanu – prawie 24 mln osób – potrzebuje pomocy humanitarnej.
W ciągu 5 lat rządów talibów Afganistan przekształcił się w autorytarne państwo islamistyczne, w którym mają miejsce represje i legalne publiczne egzekucje. Według danych organizacji Human Rights Watch talibowie prześladują dziennikarzy i byłych urzędników państwowych, mimo że oficjalnie ogłosili amnestię dla byłych urzędników państwowych, którzy pracowali do 2021 roku. Obrońcy praw człowieka twierdzą, że talibowie przetrzymują w aresztach, torturują, a nawet zabijają zatrzymanych obywateli.
W grudniu 2022 roku w Afganistanie przeprowadzono pierwszą publiczną egzekucję na zasadzie sprawiedliwości odwetowej (qisas) – mężczyzna skazany za zabójstwo został zastrzelony przez ojca swojej ofiary. Kolejna publiczna egzekucja miała miejsce w lutym 2024 roku na stadionie w mieście Shibarghan – skazanego za zabójstwo zastrzelił brat ofiary. Już w 2025 roku, według danych organizacji praw człowieka ONZ, ruch „Taliban” przeprowadził co najmniej 6 takich publicznych egzekucji.
Nie doszło
do
międzynarodowej izolacji
W sierpniu 2021 roku Stany Zjednoczone zamroziły afgańskie rezerwy w wysokości 9,5 mld, przechowywane na amerykańskich rachunkach bankowych. Unia Europejska również nałożyła sankcje na poszczególnych przedstawicieli rządu „Talibów”. Jednak przeciwko kontynuacji szeroko zakrojonej presji sankcyjnej wystąpiły międzynarodowe organizacje charytatywne. Twierdzą one, że zaostrzenie sankcji wobec władz talibów ma „destrukcyjny wpływ na zwykłych Afgańczyków” i wezwały Zachód do udzielania Afganistanowi większej pomocy humanitarnej.
W kwietniu 2022 r. administracja prezydenta USA opublikowała oświadczenie w sprawie udzielenia pomocy humanitarnej Afganistanowi, w którym podkreślono, że obywatele tego kraju nie powinni ponosić konsekwencji sankcji.
Chociaż żadne państwo UE ani Ameryki Północnej nie przywróciło pełnej reprezentacji dyplomatycznej w Kabulu i nie uznało oficjalnie władz „Talibów”, niektóre kraje europejskie, w szczególności Niemcy, utrzymują kontakty konsularne, a Unia Europejska ma w tym kraju swoją delegację. Ponadto agencja Bloomberg poinformowała, że szereg krajów europejskich rozważa możliwość ponownego otwarcia swoich ambasad w Afganistanie.
Tymczasem Afganistan rozszerza swoje powiązania regionalne. Oprócz Rosji, która oficjalnie uznała władzę talibów, kontakty dyplomatyczne i współpracę z Kabulem utrzymują: Chiny, Iran, Pakistan, Indie, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Kazachstan, Uzbekistan i Turkmenistan. W ten sposób ujawnia się kolejny zwrot geopolityczny: Afganistan przestał być wyłącznie amerykańską lub zachodnią kwestią wpływów. Wpływ ten w coraz większym stopniu kształtują Moskwa, Pekin, Teheran, Islamabad, New Delhi oraz państwa Azji Środkowej.
Czytaj nas na Telegram i Sends
