23 września 2026 r. — na Litwie upamiętnia się ofiary Holokaustu: historia Dnia Pamięci
23 września 2026 roku na Litwie obchodzony jest Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa Litewskich Żydów. Data ta została ustanowiona dla upamiętnienia likwidacji getta w Wilnie w 1943 roku, kiedy to nazistowskie władze okupacyjne zniszczyły getto, a tysiące jego mieszkańców zostało zabitych lub wysłanych do obozów koncentracyjnych. W tym dniu na Litwie odbywają się uroczystości upamiętniające, minuty ciszy, wydarzenia edukacyjne oraz akcje poświęcone pamięci ofiar Holokaustu.
Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa Litewskich Żydów obchodzony jest w Litwie co roku 23 września. W 2026 roku data ta przypada w środę. Jest to oficjalny dzień pamięci, związany przede wszystkim z tragedią litewskich Żydów podczas okupacji nazistowskiej. Właśnie 23 września 1943 r. rozpoczęła się likwidacja getta w Wilnie. Proces ten zakończył się w dniach 23–24 września, a jego mieszkańców rozdzielono na kilka kierunków. Mężczyzn i kobiety zdolni do pracy wysyłano do obozów koncentracyjnych w Estonii i na Łotwie, a osoby starsze, dzieci i część kobiet wywożono na zagładę.
W 1994 roku litewski parlament ustanowił 23 września Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa Litewskich Żydów. Od tego czasu data ta jest co roku wykorzystywana do oddania hołdu zmarłym i przypomnienia o zbrodniach Holokaustu. Ważne jest, że data ta poświęcona jest właśnie pamięci litewskich Żydów, którzy padli ofiarą nazistowskiego ludobójstwa. Jednocześnie podczas uroczystości upamiętniających wspomina się również o szerszym kontekście Holokaustu oraz o ludziach, którzy pomagali prześladowanym.
Co stało się z Żydami na Litwie podczas Holokaustu
Prześladowania Żydów na Litwie rozpoczęły się po nazistowskiej okupacji w 1941 roku. Ludziom odbierano pracę, ograniczano swobodę przemieszczania się, zmuszano do noszenia specjalnych oznaczeń i odbierano mienie. Żydów masowo aresztowano, więziono i wywożono do miejsc egzekucji. Jednym z głównych miejsc masowych mordów stały się Paneřeje w pobliżu Wilna.
Według danych litewskiego Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu podczas Holokaustu zginęło około 90% ludności żydowskiej Litwy. Ogółem kraj stracił około 190 tysięcy swoich Żydów. W niektórych oficjalnych materiałach litewskich podaje się szerszą ocenę — około 190 tysięcy poległych Żydów będących obywatelami Litwy, a ogólna liczba zamordowanych Żydów na terytorium kraju była jeszcze większa ze względu na uchodźców z innych państw.
Przed wojną społeczność żydowska stanowiła ważną część życia na Litwie. Żydzi mieszkali w Wilnie, Kownie, Szauliach, Poniewieżu i wielu innych miastach. Rozwijali handel, edukację, medycynę, kulturę, działalność wydawniczą i sztukę. Dlatego Holokaust zniszczył nie tylko ogromną liczbę ludzkich istnień, ale także znaczną część wielowiekowej kultury żydowskiej tego kraju. Dzisiaj władze litewskie podkreślają, że pamięć o tej tragedii stanowi część historii samej Litwy. W 2026 roku kraj upamiętni 85. rocznicę rozpoczęcia ludobójstwa litewskich Żydów.
Getto w Wilnie i wydarzenia z 1943 roku
Getto w Wilnie zostało utworzone przez nazistowskie władze okupacyjne po zajęciu miasta. Przeniesiono do niego przymusowo dziesiątki tysięcy Żydów. Ludzie żyli w bardzo trudnych warunkach, a wielu mieszkańców zmuszano do pracy w niemieckich zakładach i na obiektach wojskowych. Stopniowo liczba mieszkańców getta malała z powodu rozstrzeliwań, deportacji i innych operacji represyjnych. W 1943 roku władze nazistowskie otrzymały rozkaz likwidacji gett na okupowanych terytoriach Europy Wschodniej. Likwidacja getta w Wilnie stała się jednym z najbardziej tragicznych etapów eksterminacji miejskiej społeczności żydowskiej.
W dniach 23–24 września 1943 roku getto zostało zlikwidowane. Osoby zdolne do pracy wysyłano do obozów pracy przymusowej i obozów koncentracyjnych, m.in. w Estonii i na Łotwie. Około 3,5 tysiąca osób starszych, kobiet i dzieci wywieziono do obozów śmierci na okupowanej ziemi polskiej. Kilkaset osób starszych i chorych rozstrzelano w Paneriach podczas likwidacji getta. Według danych litewskiego Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu, do momentu likwidacji w getcie w Wilnie przebywało ponad 24 tysiące Żydów. Z około 58 tysięcy Żydów z Wilna, którzy mieszkali w mieście przed wojną, do końca nazistowskiej okupacji pozostało zaledwie 2–3 tysiące. Właśnie te wydarzenia stały się główną historyczną przyczyną wyboru 23 września jako dnia pamięci.
Paneriai – jedno z głównych miejsc pamięci
Paneriai to obszar leśny w pobliżu Wilna, który podczas okupacji nazistowskiej stał się jednym z największych miejsc masowych mordów na Litwie. Rozstrzeliwano tam Żydów, Polaków, jeńców wojennych i inne prześladowane osoby. Najmasowe rozstrzeliwania Żydów miały miejsce właśnie w latach 1941–1944. Według danych historycznych do końca 1941 roku w Paneriach mogło zostać zamordowanych co najmniej 21 tysięcy Żydów. W kolejnych latach rozstrzeliwania trwały nadal. Trudno jest ustalić dokładną liczbę ofiar, ale badacze mówią o dziesiątkach tysięcy zabitych.
Obecnie w tym miejscu działa Miejsce Pamięci w Ponarach. Na jego terenie znajdują się pomniki poświęcone różnym grupom ofiar, w szczególności zamordowanym Żydom, Polakom, Litwinom i radzieckim jeńcom wojennym. Znajduje się tu również centrum informacyjne oraz ekspozycja muzealna poświęcona historii masowych mordów. W Dzień Pamięci właśnie Paneriai staje się głównym miejscem oficjalnych uroczystości. Tutaj przedstawiciele władz, społeczności żydowskiej, dyplomaci i działacze społeczni składają kwiaty i wieńce oraz oddają hołd ofiarom minutą ciszy.
Jak przebiega Dzień Pamięci
Ten dzień na Litwie nie ma charakteru świątecznego. Jego głównym celem jest zachowanie pamięci o ofiarach oraz przypomnienie o skutkach nazistowskiego ludobójstwa. Jedną z głównych tradycji są uroczystości upamiętniające. W Paneriach przedstawiciele państwa i społeczeństwa składają kwiaty pod pomnikami ofiar. Odbywają się również minuty ciszy oraz przemówienia poświęcone historii Holokaustu.
Osobno organizowane są wydarzenia edukacyjne dla uczniów i młodzieży. Uczniom opowiada się o historii społeczności żydowskiej na Litwie, getcie w Wilnie oraz losach osób, które przeżyły prześladowania. Takie wydarzenia pomagają opowiadać o tragedii nie tylko poprzez statystyki, ale także poprzez osobiste historie. W różnych miastach odbywają się wystawy, wykłady, koncerty, pokazy filmowe i inne wydarzenia kulturalne. W wydarzeniach tych biorą udział muzea, szkoły, społeczności lokalne oraz przedstawiciele społeczności żydowskiej. Wydarzenia upamiętniające mogą również odbywać się poza granicami Litwy w placówkach dyplomatycznych tego kraju.
„Szlak Pamięci” i inne wydarzenia
Jedną ze znanych tradycji jest „Szlak Pamięci” – marsz upamiętniający, łączący miejsca związane z historią Holokaustu. Uczestnicy przemierzają trasy, którymi podczas okupacji nazistowskiej mogli podążać Żydzi przed uwięzieniem lub egzekucją. W 2026 roku program wydarzeń upamiętniających został rozszerzony o kilka dni – od 22 do 24 września. 22 września w Wilnie zaplanowano marsz „Szlak Pamięci 1941–2026” od pomnika w Paneriach do stacji kolejowej w Paneriach, a następnie — od dworca kolejowego w Wilnie do placu Rudninka.
23 września odbędzie się główna oficjalna uroczystość w Miejscu Pamięci w Paneriach. W 2026 roku zaplanowano ją na godz. 12:30. Tego samego wieczoru w Wilnie odbędzie się koncert z okazji Dnia Pamięci w ramach festiwalu Vilnius Shalom Festival. 24 września obchody upamiętniające będą kontynuowane w Kownie. W Muzeum IX Fortu zaplanowano suitę chóralną „Ilgesiui ir vilčiai”, a wieczorem – ceremonię upamiętniającą ofiary ludobójstwa litewskich Żydów.
Takie wydarzenia pokazują, że pamięć o Holokauście na Litwie nie ogranicza się do jednego oficjalnego dnia. Przez kilka dni ludzie mogą odwiedzać miejsca pamięci, słuchać historyków, brać udział w wydarzeniach kulturalnych i dowiedzieć się więcej o historii społeczności żydowskiej.
Dlaczego tego dnia wspomina się nie tylko ofiary
Dzień Pamięci poświęcony jest nie tylko tym, którzy zginęli. Podczas uroczystości upamiętniających na Litwie wspomina się również osoby, które pomagały Żydom przetrwać okupację nazistowską. Wśród nich byli Litwini, którzy ukrywali Żydów, pomagali im w załatwianiu dokumentów, zapewniali żywność lub pomagali w ucieczce. Część z tych osób ryzykowała własnym życiem i życiem swoich rodzin. Za pomoc prześladowanym groziło aresztowanie lub egzekucja.
Nazwiska wielu ratowników są dziś zachowane w dokumentach historycznych. Państwo Izrael przyznaje takim osobom tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Litewskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych poinformowało, że ponad 700 obywateli Litwy zostało uznanych za Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Dlatego uroczystości upamiętniające mogą być poświęcone nie tylko ofiarom, ale także tym, którzy próbowali ratować innych. Pomaga to przedstawić historię Holokaustu nie tylko przez pryzmat tragedii, ale także poprzez przykłady odwagi i człowieczeństwa.
Ciekawostki dotyczące Dnia Pamięci
Data 23 września wiąże się z getem w Wilnie. To właśnie likwidacja getta we wrześniu 1943 roku stała się powodem wyboru tej daty.
Dzień Pamięci ustanowiono w 1994 roku. Oznacza to, że Litwa oficjalnie obchodzi go już od ponad 30 lat.
Paneriai było miejscem masowych rozstrzeliwań. Zabijano tam nie tylko Żydów, ale także przedstawicieli innych grup prześladowanych przez reżim nazistowski.
Pamięć o tragedii Żydów przez długi czas była przemilczana. W czasach radzieckich ofiary z Paneriai często opisywano ogólnie jako „obywateli radzieckich” lub „mieszkańców cywilnych”, nie podkreślając, że większość zabitych stanowili Żydzi.
W 1991 roku w Paneriach wzniesiono osobny pomnik poświęcony zamordowanym Żydom. Umieszczono na nim napisy w języku litewskim, hebrajskim i jidysz.
W 2026 roku minie 85 lat od początku ludobójstwa litewskich Żydów. Właśnie dlatego tegoroczny program uroczystości upamiętniających na Litwie ma szczególne znaczenie.
Dlaczego ten dzień jest dziś ważny
Pamięć o Holokauście na Litwie wiąże się dziś nie tylko z historią II wojny światowej. Władze i organizacje społeczne wykorzystują tę datę również do rozmów o antysemityzmie, nienawiści i niebezpieczeństwie dyskryminacji. Litewskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych podkreśla, że upamiętnianie ofiar powinno przypominać o konieczności przeciwdziałania przejawom nienawiści we współczesnym społeczeństwie. Pamięć pomaga zrozumieć, do jakich konsekwencji może doprowadzić systematyczne pozbawianie ludzi praw i godności ludzkiej.
Ważne jest również, aby zachować nie tylko pamięć o śmierci, ale także historię życia osób, które zostały zamordowane. Społeczność żydowska przez wieki była częścią historii Litwy, a jej kultura pozostawiła wyraźny ślad w miastach tego kraju. W 2026 roku litewskie instytucje zwracają szczególną uwagę na zachowanie tego dziedzictwa kulturowego. Na przykład podczas Holokaustu ocalały fragmenty zbiorów Żydowskiego Instytutu Naukowego YIVO. Tak zwana „papierowa brygada”, złożona z więźniów getta w Wilnie, potajemnie ratowała książki, rękopisy i dokumenty, ryzykując własnym życiem. Dzisiaj zachowane archiwum liczy około 4,1 miliona stron materiałów, które pomagają badać życie litewskich Żydów przed Holokaustem.
Dlatego 23 września na Litwie to nie tylko data w kalendarzu. To dzień, w którym kraj upamiętnia zniszczoną społeczność żydowską, oddaje hołd ofiarom, wspomina o ludziach, którzy próbowali ich ocalić, oraz przypomina o znaczeniu zachowania pamięci historycznej.
Czytaj nas na Telegram i Sends
