Święto 24 sierpnia 2026 r. – dzień narodzin chipsów: kto tak naprawdę je wymyślił

24 sierpnia 2026 roku mija 173 lata od daty, którą tradycyjnie określa się jako dzień narodzin chipsów ziemniaczanych. Właśnie 24 sierpnia 1853 roku, zgodnie z popularną opowieścią, kucharz George Cram w restauracji Moon’s Lake House w Saratoga Springs przygotował niezwykle cienkie plasterki ziemniaków, które później stały się znane jako Saratoga Chips. Jednak w tej historii jest jeden istotny szczegół: współcześni historycy nie uważają za udowodnione, że to właśnie Kram wynalazł chipsy i że wydarzenie to rzeczywiście miało miejsce właśnie tego dnia.

 

Historia chipsów ziemniaczanych sięga znacznie dalej niż słynny rok 1853. Najstarszy znany przepis na potrawę podobną do współczesnych chipsów znaleziono w angielskiej książce kucharskiej Williama Kitchnera „The Cook’s Oracle”, wydanej po raz pierwszy w 1817 roku. W przepisie sugerowano pokrojenie ziemniaków w cienkie plasterki lub paski, osuszenie ich i usmażenie na tłuszczu. Oznacza to, że sam pomysł cienkiego krojenia ziemniaków i smażenia ich pojawił się co najmniej kilka dziesięcioleci przed historią z George’em Kramem.

 

Podobne przepisy pojawiały się później również w amerykańskich książkach kucharskich. W szczególności przepis Kitchnera był faktycznie kontynuowany w publikacjach z lat 1820–1830. Dlatego nazwanie roku 1853 momentem, w którym ludzkość po raz pierwszy wpadła na pomysł smażenia cienkich plasterków ziemniaków, byłoby błędem. Raczej to właśnie Saratoga Springs stało się miejscem, w którym danie to zyskało popularność i przekształciło się w odrębną specjalność kulinarną.

Ta sama historia o niezadowolonym kliencie

Najbardziej znana wersja wydarzeń przenosi nas do lata 1853 roku w Saratoga Springs w stanie Nowy Jork. W restauracji Moon’s Lake House pracował kucharz George „Speck” Kram, którego później zaczęto nazywać wynalazcą chipsów ziemniaczanych. Według legendy jeden z klientów zamówił smażone ziemniaki, ale odesłał je do kuchni, narzekając, że plasterki są zbyt grube i niewystarczająco chrupiące. Kram rzekomo postanowił dać nauczkę wybrednemu gościowi. Pokroił ziemniaki tak cienko, jak tylko mógł, usmażył je na mocno chrupiące i obficie posolił.

 

Spodziewano się, że klient z pewnością pozostanie niezadowolony. Stało się jednak odwrotnie — nowe danie mu smakowało. Od tego momentu inni goście restauracji również zaczęli zamawiać cienkie, chrupiące plasterki. W ten sposób stały się one rzekomo popisowym daniem lokalu, nazywanym „Saratoga Chips”. To właśnie ta historia uczyniła George’a Kramma jedną z najbardziej znanych postaci w historii chipsów ziemniaczanych. Istnieje jednak pewien problem: brakuje wiarygodnych dowodów na to, że wszystko wydarzyło się właśnie w ten sposób.

Czy naprawdę chipsy wynalazł George Kram?

W tym miejscu historia staje się o wiele ciekawsza. Badacze historii kuchni od dawna zwracają uwagę na to, że legenda o Kramie ma wiele luk. Po pierwsze, nie ma przekonujących dowodów dokumentalnych na to, że to właśnie on wynalazł chipsy ziemniaczane. Po drugie, opowieść o konkretnym kliencie, który zwrócił ziemniaki do kuchni, pojawiła się w kulturze popularnej znacznie później. A nazwisko słynnego amerykańskiego biznesmena Corneliusa Vanderbilt'a zaczęto w ogóle wiązać z tą historią dopiero wiele lat później. Historycy wskazują, że wersja dotycząca Vanderbilt'a nie wytrzymuje weryfikacji faktami.

 

Istnieje nawet inna wersja, zgodnie z którą autorką chipsów mogła być siostra George’a Kramma – Catherine Wicks, która również pracowała w kuchni. W jednej z legend to właśnie ona przypadkowo upuściła cienki kawałek ziemniaka do gorącego tłuszczu, po czym spróbowano go i stwierdzono, że powstała ciekawa, chrupiąca potrawa. Inne opowieści ponownie przypisują główną rolę George'owi. Istnieją również wzmianki o innych kucharzach, którym później przypisywano stworzenie chipsów Saratoga.

 

Dlatego dziś bardziej poprawne jest stwierdzenie nie „Kram z pewnością wynalazł chipsy”, ale „Kramowi tradycyjnie przypisuje się ich stworzenie”. Jednocześnie badacze uznają jego ważną rolę w popularyzacji tej potrawy.

Dlaczego akurat 24 sierpnia

Data 24 sierpnia 1853 roku mocno zakorzeniła się w popularnej historii chipsów ziemniaczanych. To właśnie ten dzień często określa się jako dzień, w którym Kram rzekomo przygotował swoje słynne danie. Jednak z dziennikarskiego punktu widzenia ważne jest, aby nie przedstawiać tej daty jako niepodważalnego faktu. Historycy nie dysponują wystarczającymi dowodami, by potwierdzić, że właśnie 24 sierpnia 1853 roku w Moon’s Lake House miała miejsce opisana scena z niezadowolonym klientem. Na przykład niemiecka stacja telewizyjna WDR również podaje 24 sierpnia 1853 roku jako tradycyjną datę pojawienia się chipsów, ale zaznacza legendarny charakter tej historii.

 

Zatem 24 sierpnia można nazwać symbolicznym „dniem narodzin” chipsów ziemniaczanych, ale nie jest to dokładnie ustalona historyczna data ich wynalezienia.

Od dania serwowanego w restauracji do produktu ze sklepu

Początkowo chipsy wcale nie były zwykłą przekąską z supermarketu. Podawano je w restauracjach i przez pewien czas pozostawały dość nietypowym daniem. Popularność chipsów Saratoga stopniowo wykroczyła poza granice jednej restauracji. W 1860 roku George Crum otworzył własną restaurację w pobliżu Saratoga Lake. Według lokalnych materiałów historycznych koszyki z chipsami stawiano tam bezpośrednio na stołach. Potrawa zyskała popularność wśród zamożnych gości i zaczęła rozprzestrzeniać się poza granice Saratogi.

 

W 1895 roku przedsiębiorca William Tappenden z Ohio rozpoczął produkcję chipsów na większą skalę i dostarczał je do sklepów. Początkowo do tego celu używano beczek, a same chipsy sprzedawano luzem. Był to ważny moment: produkt stopniowo przestawał być restauracyjną nowinką i stawał się towarem dla zwykłych klientów.

Najważniejsze wydarzenie po samym wynalazku dotyczyło opakowania

Może się wydawać, że głównym przełomem w historii chipsów jest sposób ich przygotowania. W rzeczywistości nie mniej ważne stało się zwykłe opakowanie. Na początku XX wieku chipsy często sprzedawano z dużych beczek, puszek lub szklanych gablot. Sprzedawca nabierał odpowiednią ilość i wkładał ją klientowi do papierowej torebki. Problem był oczywisty: chipsy szybko traciły świeżość, stawały się miękkie i łamały się podczas transportu.

 

W 1926 roku amerykańska przedsiębiorczyni Laura Scudder zaproponowała proste rozwiązanie. Jej firma zaczęła używać torebek z papieru woskowanego. Pracownicy nawet ręcznie formowali takie torebki, a następnie napełniali je chipsami i zamykali. Pomogło to dłużej zachować chrupkość i sprawiło, że produkt stał się znacznie wygodniejszy w sprzedaży.

 

Skadder stała się również jedną z pierwszych producentek, które zaczęły umieszczać na opakowaniach informacje o świeżości produktu. Właśnie takie, na pierwszy rzut oka drobne zmiany, pomogły chipsom przejść od lokalnej przekąski do produktu masowego.

Kiedy chipsy stały się prawdziwą branżą

W XX wieku produkcja chipsów zaczęła się gwałtownie rozwijać. Pojawiały się przedsiębiorstwa, nowe metody smażenia, pakowania i dostaw. Produkt, który niegdyś podawano w restauracji jako niezwykłą przekąskę, stopniowo stał się zwykłym towarem w sklepach spożywczych.

 

Zmieniła się również sama kultura konsumpcji. Chipsy przestały być jedynie dodatkiem lub daniem serwowanym w restauracji. Zaczęto je zabierać na pikniki, podawać na imprezach, jeść podczas oglądania meczów sportowych i po prostu trzymać w domu „na wypadek, gdyby miało się ochotę na coś smacznego”.

 

Ważną rolę odegrała również różnorodność smaków. Pierwsze chipsy były maksymalnie proste — ziemniaki, tłuszcz i sól. Z czasem producenci zaczęli eksperymentować z przyprawami, a rynek zamienił się w prawdziwy wyścig o nowe smaki. Dzisiaj można znaleźć chipsy o smaku sera, cebuli, papryki, czosnku, barbecue, marynowanych ogórków, a nawet znacznie bardziej egzotyczne warianty.

Ciekawostki o chipsach ziemniaczanych

• 173 lata — tyle właśnie minie w 2026 roku od symbolicznej daty z 1853 roku. Jeśli liczyć od legendarnej daty 24 sierpnia, w 2026 roku minie 173 lata.
• Pierwszy znany przepis jest o 36 lat starszy od przepisu Kramera. W książce Williama Kitchnera z 1817 roku opisano już ziemniaki pokrojone w cienkie plasterki lub „wiórki” i usmażone na tłuszczu.
• Chipsy były niegdyś restauracyjnym luksusem. Początkowo podawano je w lokalach gastronomicznych, a nie sprzedawano w znanych nam torebkach. Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęły trafiać na półki sklepowe.
• Opakowanie zmieniło historię chipsów. Papier woskowany pozwolił dłużej zachować chrupkość produktu i znacznie ułatwił jego transport. Właśnie dlatego opakowanie stało się jednym z głównych kroków na drodze do rynku masowego.
• George Kram ma poważnych konkurentów w walce o miano wynalazcy. Historycy wspominają jego siostrę Catherine Wicks, innych kucharzy oraz jeszcze starsze przepisy. Dlatego na pytanie „kto właściwie wynalazł chipsy?” nadal nie ma jednoznacznej odpowiedzi.
• Nazwa „Saratoga Chips” utrzymała się przez dziesięciolecia. Właśnie tak przez długi czas nazywano cienkie, chrupiące chipsy kojarzone z Saratoga Springs.

A co świętuje się 24 sierpnia

24 sierpnia można potraktować jako okazję do przypomnienia sobie historii jednej z najsłynniejszych przekąsek na świecie. Nie należy jednak mylić tej daty z oficjalnym międzynarodowym świętem chipsów ziemniaczanych. W Stanach Zjednoczonych istnieje osobny National Potato Chip Day, który zazwyczaj obchodzi się 14 marca, podczas gdy 24 sierpnia wiąże się właśnie z legendarną datą z 1853 roku. Dlatego „Dzień narodzin chipsów ziemniaczanych” 24 sierpnia to raczej popularna data pamiątkowa, oparta na znanej historii kulinarnej. Jej główną atrakcją jest właśnie to, że współczesna wersja wydarzeń okazała się nie tak prosta, jak się wydaje.

 

Tego dnia można zorganizować degustację różnych rodzajów chipsów, spróbować domowych chipsów z ziemniaków lub innych warzyw, porównać grube i cienkie plasterki, a także przypomnieć sobie, że nawet najzwyklejszy produkt ze sklepu może mieć bardzo zawiłą historię. I oczywiście można sprawdzić najważniejsze pytanie: czy rzeczywiście jeden niezadowolony klient zmusił kiedyś kucharza do pokrojenia ziemniaków na cieńsze plasterki – i przypadkowo podarował światu jedną z najpopularniejszych przekąsek?

 

Być może nigdy nie poznamy dokładnej odpowiedzi. Wiemy jednak jedno: już w połowie XIX wieku przygotowywano cienko pokrojone smażone ziemniaki, a Saratoga Springs pomogło przekształcić je w popularne, samodzielne danie. A wynalazcy opakowań, producenci i specjaliści od marketingu zrobili kolejny krok — przekształcili chrupiące ziemniaki w globalny przemysł.

Jak uczcić Dzień Chipsów

Nie ma żadnych szczególnych tradycji związanych z tą datą. Nie jest to święto państwowe ani religijne, dlatego ludzie obchodzą je nieformalnie. Najprostszym rozwiązaniem jest zakup kilku różnych rodzajów chipsów i zorganizowanie domowej degustacji. Ciekawiej jest zorganizować degustację tematyczną: wybrać klasyczne chipsy solone, wersję z serem, ostre, o smaku papryki lub o nietypowym smaku. Można porównać grubość, chrupkość i sposób przygotowania, a następnie wyłonić swojego zwycięzcę.

 

Inną opcją jest przygotowanie chipsów w domu. Wystarczy bardzo cienko pokroić ziemniaki, osuszyć plasterki, dodać odrobinę oleju i soli, a następnie upiec lub usmażyć je, aż uzyskają chrupiącą skórkę. W ten sposób można na własne oczy przekonać się, jak prosta jest ta idea, która w ciągu ponad wieku przekształciła się w ogromny biznes.

 

A jeśli chcesz uczcić tę datę w historycznym nastroju, możesz spróbować przygotować tak zwane „Saratoga Chips” — maksymalnie cienkie plasterki ziemniaków z minimalną ilością przypraw. To właśnie prostota była podstawą tego dania, które dziś uważa się za prekursora współczesnych chipsów ziemniaczanych.

Czytaj nas na Telegram i Sends