Święto 8 września 2026 — Dzień Nagrody Schnobela: nauka, z której można się pośmiać
8 września obchodzony jest Dzień Nagrody Ig Nobla — nieoficjalne święto poświęcone jednemu z najdziwniejszych i najzabawniejszych zjawisk w świecie nauki. Nagroda Ig Nobla przyznawana jest naukowcom za prace, które początkowo wywołują śmiech, a potem skłaniają do zastanowienia się, po co w ogóle ktoś to badał i co przydatnego można z tego wywnioskować. W 2026 roku główna ceremonia wręczenia nagród odbyła się wcześniej — 3 września w Zurychu, gdzie ogłoszono dziesięciu nowych laureatów.
Nagroda Ig Nobla to żartobliwe wyróżnienie naukowe, które docenia niezwykłe, dziwne i na pierwszy rzut oka absurdalne badania. Jednak nazwanie jej po prostu parodią Nagrody Nobla nie byłoby do końca słuszne. Organizatorzy podkreślają, że celem nagrody nie jest wyśmiewanie nauki, lecz pokazanie jej nieoczekiwanej strony. Oficjalne motto Ig Nobla brzmi: badania powinny najpierw „rozśmieszyć ludzi, a potem skłonić ich do refleksji”. Właśnie to zdanie najlepiej wyjaśnia, dlaczego wśród laureatów można znaleźć prace dotyczące zachowań zwierząt, dziwnych nawyków ludzi, niezwykłych zjawisk fizycznych lub bardzo specyficznych problemów medycznych.
Jednocześnie badania te są zazwyczaj autentyczne. Organizatorzy nagrody wyraźnie zaznaczają, że niemal wszystkie prace, za które przyznano Ig Nobla, istnieją naprawdę i mają swoje publikacje naukowe. Oznacza to, że za zabawną nazwą może kryć się całkiem poważny eksperyment. Właśnie dlatego nagroda ta cieszy się szczególną renomą. Czytelnik zapoznaje się z tytułem badania, śmieje się, a potem nagle uświadamia sobie, że autorzy naprawdę próbowali znaleźć odpowiedź na interesujące pytanie.
W ten sposób organizatorzy przypominają, że nauka nie zawsze zaczyna się od wielkich problemów. Czasami badaczowi po prostu staje się ciekawe, dlaczego dzieje się coś dziwnego, i postanawia to sprawdzić w eksperymencie.
Kiedy powstała nagroda Ig Nobla
Pierwszą ceremonię wręczenia nagród Ig Nobla zorganizowano w 1991 roku. Założycielem nagrody został amerykański pisarz, redaktor i popularyzator nauki Mark Abrahams, który przez wiele lat zajmował się tematem niezwykłych badań. Był on również jednym z twórców czasopisma „Annals of Improbable Research” — „Annałów nieprawdopodobnych badań”. To właśnie to czasopismo organizuje nagrodę do dziś. Co roku wybiera się dziesięciu nowych laureatów w różnych kategoriach. Nagrody mogą dotyczyć medycyny, biologii, fizyki, chemii, literatury, ekonomii, pokoju i innych dziedzin.
Pierwsze ceremonie odbywały się w Massachusetts. W 1991 roku wydarzenie zorganizowano w muzeum Massachusetts Institute of Technology (MIT), a później ceremonia przeniosła się do innych miejsc w okolicach Bostonu. Przez wiele lat odbywała się ona na Uniwersytecie Harvarda, a później powróciła do MIT, a w 2025 roku miała miejsce na Uniwersytecie Bostońskim.
Pandemia COVID-19 również zmieniła tę tradycję. W latach 2020–2023 ceremonie odbywały się online, bez zwyczajowej dużej sali i publiczności na żywo. W 2024 roku organizatorzy powrócili do formatu stacjonarnego. Natomiast w 2026 roku ceremonia odbyła się w Europie. 3 września uroczystość miała miejsce w Kongres-Haus w Zurychu w Szwajcarii. Organizatorzy planują powrócić do Zurychu również w 2028 roku, a w pozostałych latach organizować ceremonię w innych miastach.
Dlaczego nagroda została nazwana Ig Nobel
Nazwa „Ig Nobel” to gra słów. Przypomina ona słowo „ignoble”, które w języku angielskim oznacza „niegodny”, „nie szlachetny” lub „nikczemny”. Jednocześnie nazwa ta w oczywisty sposób nawiązuje do nazwiska Alfreda Nobla i Nagrody Nobla. W języku ukraińskim często nazywa się ją „Sznobelską” lub „Antynobelską”. Jednak słowo „antynobelowska” może nieco zniekształcać zamysł. Organizatorzy nie próbują stworzyć przeciwieństwa Nagrody Nobla.
Wręcz przeciwnie, wśród uczestników ceremonii regularnie można dostrzec prawdziwych laureatów Nagrody Nobla. To właśnie oni często wychodzą na scenę, aby wręczyć nagrody zwycięzcom Ig Nobla. Dlatego żart nie polega na tym, że naukowcy otrzymują „złą” nagrodę. Żart polega na samym pomyśle uroczystego nagradzania ludzi za badania, które brzmią tak dziwnie, że trudno je czytać bez uśmiechu.
Kto otrzymuje nagrodę Ig Nobla
Laureatami mogą zostać badacze z dowolnego kraju. Mogą oni pracować na uniwersytetach, w ośrodkach naukowych, szpitalach lub innych instytucjach. Głównym warunkiem jest to, aby badania były niezwykłe i budziły zainteresowanie. Dla organizatorów ważne jest, aby praca nie tylko wydawała się dziwna, ale rzeczywiście dawała powód do refleksji nad danym zjawiskiem.
Niektóre prace wydają się zupełnie bezsensowne, dopóki nie dowiesz się, po co je przeprowadzono. Na przykład naukowcy mogą badać zachowanie zwierząt w bardzo specyficznych sytuacjach. Jednak wyniki takich eksperymentów czasami pomagają lepiej zrozumieć zachowanie, ewolucję lub fizjologię. Inne badania mogą być przydatne dosłownie w życiu codziennym. Na przykład nagrodę przyznano za prace dotyczące tego, dlaczego zasłona prysznicowa przesuwa się do środka, jak najlepiej zanurzać ciastka w napoju lub dlaczego niektóre rzeczy wydzielają nieprzyjemny zapach.
Dlatego zasadę przyznawania nagrody można sformułować po prostu: jeśli pytanie wydaje się zbyt dziwne, by je poważnie badać, to ktoś z naukowców mógł to już zrobić.
Najdziwniejsze badania w historii nagrody
W ciągu ponad trzech dekad istnienia Ig Nobla zgromadzono ogromną kolekcję badań, których nazwy trudno zapomnieć. Na przykład w 2001 roku nagrodę medyczną otrzymał kanadyjski lekarz Peter Bars za badania nad urazami spowodowanymi spadającymi kokosami. Brzmi to jak żart, ale spadające kokosy naprawdę mogą stanowić zagrożenie dla osób przebywających pod palmami.
W tym samym roku nagrodę w dziedzinie fizyki przyznano Davidowi Schmidtowi za wyjaśnienie, dlaczego zasłony prysznicowe mają tendencję do przesuwania się do wnętrza wanny. Zwyczajny problem codziennego życia stał się w ten sposób przedmiotem poważnej analizy fizycznej. W 1999 roku nagrodę fizyczną otrzymał Len Fisher za obliczenie optymalnego sposobu zanurzania ciastka w napoju. Na pierwszy rzut oka jest to idealny przykład całkowicie zbędnej nauki. Jednak właśnie takie badania pokazują, jak wiele interesujących procesów fizycznych kryje się w zwykłych przedmiotach.
Kolejnym znanym przykładem są badania kanadyjskiego społeczeństwa przeprowadzone na podstawie sklepów z pączkami, które otrzymały nagrodę w dziedzinie socjologii. W 1997 roku badacz Mark Hostetter otrzymał nagrodę w dziedzinie entomologii za książkę o tym, jak na podstawie śladów owadów na samochodach określić, jakie dokładnie owady rozbiły się o szybę. To właśnie takie przykłady sprawiły, że nagrody Ig Nobla stały się sławne. Nagroda ta pokazuje, że nawet najbardziej prozaiczne lub dziwne rzeczy mogą stać się przedmiotem badań naukowych.
Jak przebiega ceremonia
Ceremonia Ig Nobla to osobny rozdział tej historii. Celowo nie przypomina ona surowych akademickich uroczystości wręczania nagród. Na scenę wychodzą naukowcy, prowadzący, muzycy i laureaci Nagrody Nobla. Zwycięzcy odbierają nagrody osobiście, o ile mogą przybyć na ceremonię. Na przykład w 2025 roku nagrody wręczali prawdziwi laureaci Nagrody Nobla, wśród których znaleźli się Esther Duflo, Eric Maskin, Svante Pääbo, Mungi Bawendi, William Kelyin i Robert Merton.
Jedną z najbardziej znanych tradycji ceremonii są papierowe samolotki. Widzowie puszczają je w kierunku sceny, a organizatorzy przewidują nawet specjalne momenty, kiedy sala dosłownie zasypywana jest papierowymi samolotkami. W 2025 roku organizatorzy zaplanowali dwa oddzielne, trwające po 30 sekund „deszcze” papierowych samolotków. Aby posprzątać papier i zapewnić bezpieczeństwo uczestnikom na scenie, pracowała nawet specjalna ekipa.
Kolejną cechą charakterystyczną są niezwykle krótkie wystąpienia laureatów. Podczas ceremonii mają oni zaledwie 60 sekund na wyjaśnienie swojej pracy. Następnie mogą zostać poproszeni o opuszczenie sceny. Jednak dla tych, którzy chcą dowiedzieć się więcej, istnieje format Ig Nobel Face-to-Face oraz specjalne wykłady. Na przykład format „24/7 Lectures” zakłada najpierw techniczne wyjaśnienie tematu w ciągu 24 sekund, a następnie jego proste wyjaśnienie w zaledwie siedmiu słowach.
Papierowe samoloty i inne tradycje
Papierowe samoloty stały się jednym z głównych symboli ceremonii. Sprawiają wrażenie, że nie jest to sucha konferencja naukowa, ale wielkie widowisko. Kolejną tradycją jest humor podczas wystąpień. Organizatorzy nie starają się nadać ceremonii maksymalnie poważnego charakteru. Wręcz przeciwnie, podkreślają, że nauka może być interesująca, zaskakująca i zabawna. Jednocześnie za tą pozorną lekkością kryje się prawdziwa praca. Uczestnicy często przez lata przeprowadzają eksperymenty, gromadzą dane i publikują wyniki w czasopismach naukowych.
Właśnie ta sprzeczność stanowi część koncepcji. Widz może śmiać się z tytułu badania, a potem dowiedzieć się, że jego autor poświęcił lata na poszukiwanie odpowiedzi. W rezultacie ceremonia staje się swego rodzaju pomostem między społecznością naukową a szeroką publicznością. Ludzie, którzy nigdy nie sięgnęliby po artykuł naukowy o fizyce zasłonki prysznicowej czy zachowaniu owadów, mogą się nim zainteresować właśnie dzięki żartowi.
Czy te badania są prawdziwe?
Tak. I to jest jedna z najważniejszych cech Nagrody Sznobelowskiej. Organizatorzy wyraźnie zaznaczają, że prace, które otrzymują nagrody, są prawie zawsze prawdziwe. Mają autorów, publikacje i źródła naukowe, które można zweryfikować. Według organizatorów wyjątki stanowiły jedynie pojedyncze przypadki na samym początku istnienia nagrody. Dlatego nagroda nie działa na zasadzie „znajdziemy najzabawniejszą fantazję”. Wręcz przeciwnie, jury poszukuje prawdziwych prac naukowych, które mają niezwykły przedmiot badań.
To istotna różnica. Jeśli ktoś wymyślił zabawny eksperyment, ale go nie przeprowadził, nie zostanie laureatem tylko ze względu na zabawną nazwę. Jeśli jednak naukowcy rzeczywiście poświęcili czas na badanie bardzo specyficznego zjawiska, mają szansę na zdobycie Ig Nobla. Właśnie dlatego nagroda ta jest interesująca nie tylko jako rozrywka. Pokazuje ona, jak szerokie mogą być horyzonty nauki.
Co otrzymują zwycięzcy
Nagroda ma charakter symboliczny. Organizatorzy tradycyjnie starają się, aby nagroda odpowiadała ogólnemu nastrojowi ceremonii. Jednocześnie wynagrodzenie finansowe nie jest głównym elementem nagrody. Jej wartość polega przede wszystkim na publicznym uznaniu badań i zwróceniu uwagi na pracę naukowców. W poszczególnych latach nagrody i ich wygląd ulegały zmianom. Najważniejszy pozostaje sam fakt otrzymania nagrody oraz możliwość zaprezentowania swojej pracy ogromnej międzynarodowej publiczności.
Dla niektórych naukowców może to być nawet przydatny sposób na zwrócenie uwagi na temat, którego bez odrobiny humoru nikt by nie zauważył. Dziwny tytuł przyciąga uwagę, a dopiero potem ludzie zaczynają czytać o samym badaniu. W ten sposób komunikacja naukowa zyskuje niezwykłe, ale skuteczne narzędzie.
Nagroda Ig Nobla w 2026 roku
W 2026 roku Ig Nobel obchodzi już 36. ceremonię. Odbyła się ona 3 września w Zurychu, a organizatorzy ogłosili dziesięciu nowych laureatów. Wśród tegorocznych badań znajdują się prace, które doskonale oddają charakter tej nagrody. Na przykład nagrodę w dziedzinie fizyki otrzymali naukowcy, którzy pracowali nad stworzeniem pisuaru zapobiegającego rozpryskiwaniu. Badanie to połączyło fizykę eksperymentalną, matematykę oraz problem całkowicie codziennego życia.
Nagrodę w dziedzinie chemii otrzymali naukowcy, którzy badali białka mleka karalucha żyworodnego. Okazało się, że kryształy tych białek mogą zawierać około trzy razy więcej energii niż białka mleka krowiego. Nagrodę w dziedzinie gleboznawstwa przyznano za zakrojony na szeroką skalę eksperyment z bielizną. Naukowcy zakopali 1000 identycznych par majtek w ponad 25 krajach, a po dwóch miesiącach je wykopali, aby ocenić stan gleby.
Natomiast nagrodę w dziedzinie węchu otrzymali naukowcy, którzy badali zapach dzieci. Ich praca nosiła wymowny tytuł wskazujący, że niemowlęta pachną dla rodziców wspaniale, a nastolatki – już niekoniecznie. Kolejny przykład to nagroda w dziedzinie technologii za wykorzystanie trąbek komarów jako niezwykle małych dysz do druku 3D. Proces ten nazwano „Necroprinting”.
Dlaczego nagroda Sznobelowa jest ważna
Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że cała ta historia to po prostu wielka impreza naukowa. Jednak nagroda ma całkiem konkretny cel. Organizatorzy chcą pokazać ludziom, że nauka nie ogranicza się do skomplikowanych wzorów, laboratoriów i wielotomowych podręczników. Zaczyna się od pytania, a pytania bywają czasem bardzo dziwne.
Dlaczego zasłona prysznicowa porusza się w określonym kierunku? Dlaczego ludzie różnie oceniają zapach dzieci w różnym wieku? Jak skonstruować pisuar, z którego nie będą się rozpryskiwać strumienie? I czy na podstawie stanu starej bielizny można wywnioskować coś na temat gleby? Wszystkie te pytania brzmią zabawnie, dopóki nie zacznie się szukać na nie dokładnej odpowiedzi. A kiedy pojawia się odpowiedź, staje się jasne, że za zabawnym tematem mogą kryć się fizyka, biologia, medycyna, psychologia czy inżynieria. Właśnie dlatego motto „najpierw się śmiej, potem myśl” to nie tylko ładne hasło. To w rzeczywistości cała filozofia Ig Nobla.
Ciekawostki o nagrodzie Ig Nobla
Nagrodę przyznaje się od 1991 roku. W tym czasie odbyły się już dziesiątki ceremonii, a liczba wyróżnionych badań liczy się w setkach. Każdego roku organizatorzy zazwyczaj wybierają dziesięciu nowych laureatów.
Wśród osób wręczających nagrody znajdują się prawdziwi laureaci Nagrody Nobla. Jest to jedna z najbardziej niezwykłych tradycji Ig Nobla. Podkreśla ona jednocześnie związek nagrody z poważną nauką i podtrzymuje żartobliwy charakter ceremonii.
Ceremonia była jednym z pierwszych wydarzeń naukowych, które zaczęto transmitować przez internet. Organizatorzy zaznaczają, że ceremonia z 1995 roku była jednym z pierwszych wydarzeń transmitowanych online.
W 2022 roku sama nagroda Ig Nobla została uhonorowana. Otrzymała nagrodę Heinz Oberhummer Award za wybitną popularyzację nauki. Oznacza to, że nagroda za niezwykłe badania sama stała się laureatem nagrody w dziedzinie komunikacji naukowej.
Nie wszyscy laureaci mogą przybyć na ceremonię. W 2025 roku część zwycięzców nie mogła być obecna osobiście, dlatego ich przemówienia odczytali na scenie laureaci Nagrody Nobla.
Celem nagrody nie jest poniżanie naukowców. Wręcz przeciwnie, organizatorzy mówią o celebrowaniu tego, co niezwykłe, o szacunku dla wyobraźni oraz o pobudzaniu zainteresowania nauką, medycyną i technologiami.
Jak świętować Dzień Nagrody Sznoebelowskiej
Ponieważ 8 września to data nieoficjalna, nie ma żadnych specjalnych zasad dotyczących obchodów. Nie trzeba udawać się na oficjalną ceremonię ani kupować żadnego specjalnego biletu. Najprostszym rozwiązaniem jest zapoznanie się z najdziwniejszymi badaniami, które otrzymały nagrodę Ig Nobla. Może to być ciekawsze niż zwykła lista osiągnięć naukowych, zwłaszcza jeśli wybierzemy tematy związane z codziennym życiem.
Można też zorganizować własną małą „ceremonię”. Na przykład wśród przyjaciół lub współpracowników wybrać najbardziej absurdalne, ale prawdziwe badanie naukowe, jakie udało się znaleźć. Kolejna opcja — obejrzeć nagrania z poprzednich ceremonii. Oficjalne archiwum Ig Nobla zawiera filmy, zdjęcia, programy i inne materiały sięgające pierwszych lat istnienia nagrody. A jeśli ma się ochotę na coś poważniejszego, po zabawnym badaniu można sięgnąć po oryginalny artykuł naukowy. Właśnie na tym opiera się główna idea nagrody: najpierw pośmiać się z tematu, a potem spróbować zrozumieć, czym tak naprawdę zajmowali się naukowcy.
Nauka też może być zabawna
Dzień Nagrody Ig Nobla przypomina, że nauka nie zawsze wygląda uroczyście i poważnie. Czasami zaczyna się od bardzo prostego pytania, którego inni ludzie nawet nie przyszło do głowy zadać. 8 września w Ukrainie tę nieoficjalną datę można potraktować jako okazję do przypomnienia sobie najzabawniejszych odkryć naukowych i spojrzenia na badania z nieco innej perspektywy. Tymczasem sama ceremonia wręczenia nagród Ig Nobla w 2026 roku odbyła się już 3 września w Zurychu, gdzie zaprezentowano dziesięciu nowych laureatów.
Główna lekcja płynąca z tej nagrody jest prosta: dziwne pytanie niekoniecznie jest głupie. Czasami to właśnie ono prowadzi do ciekawego odkrycia. A jeśli po przeczytaniu o badaniach dotyczących rozprysków moczu, zapachu nastolatków, mleka karaluchów czy majtek w glebie zapragnęliście dowiedzieć się więcej — to znaczy, że nagroda Ig Nobla spełniła swoje zadanie. Najpierw sprawiła, że się uśmiechnęliście. A potem – że zaczęliście się zastanawiać.
Czytaj nas na Telegram i Sends
