13 września 2026 r. — Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu: kogo upamiętnia się tego dnia
13 września 2026 roku obchodzony jest Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu – smutna rocznica poświęcona milionom ludzi, którzy zginęli podczas II wojny światowej w wyniku nazistowskiego terroru, działań wojennych, głodu, chorób, masowych rozstrzeliwań i uwięzienia. Ta pamiętna data obchodzona jest w drugą niedzielę września od 1962 roku. Jej głównym celem jest zachowanie pamięci o ofiarach oraz przypomnienie, do jakich konsekwencji mogą prowadzić dyktatura, rasizm, nienawiść i ideologia przemocy.
Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu przypada co roku w drugą niedzielę września. W 2026 roku data ta to 13 września. Ten pamiętny dzień ustanowiono w 1962 roku. Wybór września nie był przypadkowy: właśnie w tym miesiącu rozpoczęła się i zakończyła II wojna światowa. 1 września 1939 roku nazistowskie Niemcy zaatakowały Polskę, a 2 września 1945 roku Japonia podpisała akt kapitulacji, co oznaczało zakończenie światowego konfliktu.
Dlatego druga niedziela września stała się dniem, w którym upamiętnia się ofiary największej wojny XX wieku. Nie chodzi tu wyłącznie o żołnierzy, którzy polegli na froncie. Szczególny nacisk kładzie się na ludność cywilną, dzieci, osoby starsze, jeńców wojennych, więźniów obozów koncentracyjnych oraz tych, którzy byli prześladowani ze względu na pochodzenie, narodowość, poglądy polityczne lub inne cechy.
Jednocześnie ważne jest właściwe zrozumienie statusu tej daty. W wielu źródłach nazywa się ją „Międzynarodowym Dniem Pamięci Ofiar Faszyzmu” i wiąże się z rezolucją ONZ z 1962 roku. Jednak w aktualnym kalendarzu oficjalnych dat upamiętniających ONZ nie ma oddzielnego międzynarodowego dnia o takiej nazwie. ONZ ma inne oficjalne dni pamięci, w szczególności Dzień Pamięci Ofiar Holokaustu oraz dni pamięci ofiar II wojny światowej.
Jak powstała ta data upamiętniająca
Po zakończeniu II wojny światowej świat stopniowo uświadamiał sobie skalę tragedii, jaką przeżyła ludzkość. Miliony ludzi zginęły na frontach, w miastach i wsiach, w obozach koncentracyjnych oraz w miejscach masowych rozstrzeliwań. Miliony innych zmarły z głodu, chorób, wyczerpania lub padły ofiarą pracy przymusowej. W latach 60. XX wieku w różnych krajach aktywnie dyskutowano o konieczności zachowania pamięci o ofiarach nazizmu i zapobiegania odrodzeniu ideologii nazistowskiej. Właśnie w tym kontekście w 1962 roku ustalono, że druga niedziela września będzie dniem pamięci ofiar faszyzmu.
Data ta miała nie tylko znaczenie żałobne, ale także ostrzegawcze. Pamięć o zbrodniach przeszłości miała stać się swego rodzaju zabezpieczeniem przed powtórzeniem się podobnych wydarzeń. W końcu samo zwycięstwo w wojnie nie oznacza, że niebezpieczne ideologie automatycznie znikają. Właśnie dlatego tego dnia mówi się nie tylko o poległych, ale także o przyczynach, które umożliwiły masową przemoc, prześladowania całych grup ludzi i eksterminację ludności cywilnej. Jest to przypomnienie o cenie obojętności, propagandy i nienawiści.
O kim wspomina się w tym dniu
Najczęściej Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu kojarzy się z ludźmi, którzy zginęli podczas II wojny światowej. Jednak lista ofiar jest znacznie szersza niż tylko żołnierze polegli w walkach. Wśród nich były miliony cywilów. Ludzie ginęli podczas bombardowań miast, operacji represyjnych, masowych rozstrzeliwań i blokad. Wielu zmarło z głodu i chorób spowodowanych wojną lub pobytem w obozach.
Ofiarami nazistowskich prześladowań stali się Żydzi, Romowie, osoby niepełnosprawne, jeńcy wojenni, przeciwnicy polityczni reżimu nazistowskiego, członkowie ruchów oporu oraz przedstawiciele innych grup. Osobną tragedią był Holokaust – systematyczne eksterminowanie europejskich Żydów przez nazistowskie Niemcy oraz ich sojuszników i popleczników. Dlatego tego dnia nie należy postrzegać jedynie jako przypomnienia liczb z podręcznika historii. Za każdą liczbą kryła się konkretna osoba — dziecko, matka, ojciec, brat, siostra, przyjaciel lub cała rodzina. Właśnie ludzki wymiar tej tragedii jest jedną z głównych przyczyn, dla których pamięć o ofiarach pozostaje ważna nawet dziesiątki lat po zakończeniu wojny.
II wojna światowa stała się tragedią dla całego świata
II wojna światowa ogarnęła ogromną część planety. Brały w niej udział dziesiątki państw, a działania wojenne toczyły się nie tylko na kontynencie europejskim, ale także w Azji, Afryce, na wyspach Pacyfiku oraz na morzach. Dokładna liczba ofiar śmiertelnych nadal zależy od metodologii obliczeń i źródeł. W różnych badaniach podaje się różne liczby, ale mowa jest o dziesiątkach milionów ludzkich istnień. Właśnie dlatego II wojna światowa uważana jest za największy konflikt zbrojny w historii ludzkości.
Wojna zmieniła granice państw, zniszczyła miasta, spowodowała masowe przemieszczenia ludności i pozostawiła po sobie miliony rannych i osób z urazami psychicznymi. Skutki działań wojennych odczuwano jeszcze przez wiele lat po kapitulacji państw Osi. Szczególnie ważne jest, aby pamiętać o zbrodniach, które miały miejsce z dala od linii frontu. Na okupowanych terytoriach funkcjonował system terroru, deportacji, pracy przymusowej, operacji karnych i masowych mordów. Właśnie dlatego Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu dotyczy nie tylko historii kampanii wojskowych. Jest to przede wszystkim pamięć o ludziach, którzy stali się zakładnikami wojny i zbrodniczej polityki totalitarnego reżimu.
Ukraina poniosła ogromne straty
Dla Ukrainy ta pamiętna data ma szczególne znaczenie. Tereny Ukrainy stały się jednym z głównych teatrów działań wojennych II wojny światowej, a ludność doświadczyła okupacji, masowych mordów, deportacji, pracy przymusowej, głodu i zniszczeń na ogromną skalę. Według danych Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej bezpośrednie straty ludzkie Ukrainy podczas II wojny światowej szacuje się na ponad 8 milionów osób. Wśród nich byli zarówno żołnierze, jak i ludność cywilna. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zaznacza również, że w wyniku wojny i okupacji uszkodzonych lub zniszczonych zostało około 700 miast i 28 tysięcy wsi. Prawie 2 miliony ludzi z Ukrainy zostało wywiezionych do nazistowskich Niemiec na przymusowe prace.
Nazistowski terror dotknął praktycznie wszystkie regiony Ukrainy. Miały tu miejsce masowe rozstrzeliwania, operacje karne, palenie miejscowości, deportacje i prześladowania ludności cywilnej. Jednocześnie historia Ukrainy podczas II wojny światowej była znacznie bardziej złożona niż prosty schemat „front – tyły”. Ukraińcy walczyli w szeregach różnych armii, brali udział w ruchu oporu, działalności podziemnej i walce wyzwoleńczej. Dlatego pamięć o wojnie na Ukrainie jest dziś postrzegana znacznie szerzej niż miało to miejsce w czasach radzieckich.
Babyn Jar jako symbol nazistowskiego terroru
Jednym z najbardziej znanych miejsc pamięci na Ukrainie jest Babin Jar w Kijowie. To właśnie tutaj we wrześniu 1941 roku nazistowscy okupanci dokonali jednej z największych masowych egzekucji Żydów podczas II wojny światowej. W dniach 29 i 30 września 1941 roku w Babim Jarze zamordowano 33 771 Żydów. Liczbę tę same nazistowskie siły okupacyjne podały w raporcie skierowanym do swoich przełożonych. Jednak na tym zabójstwa się nie zakończyły. W ciągu kolejnych dwóch lat w Babim Jarze naziści i ich poplecznicy zabijali Żydów, Romów, jeńców wojennych, pacjentów szpitala psychiatrycznego oraz inne osoby. Łączną liczbę osób zamordowanych w Babim Jarze w latach okupacji szacuje się na około 100 tysięcy.
Babyn Jar stał się jednym z symboli Holokaustu i masowego terroru nazistowskiego w Europie Wschodniej. Dzisiaj miejsce to przypomina, że zbrodnie przeciwko ludzkości nie zaczynają się od masowych pochówków, ale od pozbawiania poszczególnych grup ludzi praw, godności i prawa do życia. Dlatego wspomnienie o Babim Jarze w kontekście tego dnia to nie tylko informacja historyczna. To przykład tego, do czego prowadzi ideologia, która uznaje jednych ludzi za „gorszych” od innych.
Dlaczego tak ważne jest mówienie właśnie o pamięci
Pamięć nie służy temu, by nieustannie wracać do przeszłości i żyć nią. Jej zadaniem jest pomóc społeczeństwu zrozumieć, co się wydarzyło, i zapobiec powtórzeniu się najstraszniejszych scenariuszy. Kiedy historia jest upraszczana lub zniekształcana, stopniowo zanika zrozumienie przyczyn tragedii. Ludzie mogą znać datę wybuchu wojny, ale nie rozumieć, w jaki sposób propaganda, dyskryminacja i represje polityczne stopniowo stworzyły warunki do masowej przemocy.
Właśnie dlatego ważne jest, by opowiadać o wojnie poprzez historie konkretnych ludzi. O rodzinach, które zostały rozdzielone. O dzieciach, które zginęły. O tych, których wywieziono na przymusowe roboty. O ludziach, którzy ukrywali prześladowanych lub stawiali opór okupantom. „Pamiętać” w tym przypadku oznacza nie tylko zapalenie świeczki czy złożenie kwiatów. Oznacza to znajomość historii, nazywanie zbrodni po imieniu i niepozwalanie na przekształcanie tragedii w narzędzie propagandy politycznej.
Jak obchodzi się Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu
Nie jest to wesołe święto ani dzień na huczne imprezy rozrywkowe. W różnych krajach tego dnia odbywają się uroczystości upamiętniające, składa się kwiaty pod pomnikami, zapala świeczki i oddaje hołd poległym minutą ciszy. W szkołach, bibliotekach, muzeach i placówkach edukacyjnych mogą odbywać się lekcje tematyczne, wykłady, wystawy dokumentów i fotografii. Opowiada się ludziom o II wojnie światowej, Holokauście, nazistowskich obozach koncentracyjnych oraz losach tych, którzy przeżyli okupację.
Kolejnym ważnym sposobem uczczenia tego dnia jest wizyta przy pomniku lub na cmentarzu wojskowym. Można posprzątać grób, uporządkować miejsce pamięci lub po prostu złożyć kwiaty pod pomnikiem. W niektórych społecznościach organizowane są publiczne wydarzenia z udziałem historyków, weteranów, krewnych poległych oraz naocznych świadków wojny. Takie spotkania pomagają zachować żywą pamięć, ponieważ z każdym rokiem coraz mniej jest osób, które bezpośrednio przeżyły II wojnę światową. Jednocześnie można upamiętnić ofiary również bez oficjalnej uroczystości. Przeczytanie dokumentów historycznych, obejrzenie filmu dokumentalnego, rozmowa z bliskimi o historii własnej rodziny lub wizyta w muzeum — to wszystko również są sposoby na zachowanie pamięci.
Co można zrobić tego dnia
13 września warto poświęcić choćby trochę czasu na historię swojej rodziny. Wielu Ukraińców ma krewnych, którzy żyli w czasie II wojny światowej, walczyli, pracowali na tyłach, przeżyli okupację lub zostali zmuszeni do opuszczenia swoich domów. Można spisać wspomnienia starszych członków rodziny, jeśli jeszcze je zachowali. Czasami jedna opowieść babci lub dziadka o życiu w latach wojny okazuje się cenniejsza niż dziesiątki stron podręcznika.
Inną opcją jest znalezienie informacji o lokalnych pomnikach i miejscach pochówku. W wielu miastach i wsiach znajdują się miejsca związane z wydarzeniami II wojny światowej, ale mało kto o nich wie. Ważne jest również, aby nauczyć się odróżniać fakty historyczne od mitów i propagandy. Jest to szczególnie aktualne obecnie, gdy Rosja aktywnie wykorzystuje temat II wojny światowej do usprawiedliwiania własnej agresji wobec Ukrainy.
Dlatego pamięć oznacza dziś również odpowiedzialne podejście do informacji. Warto weryfikować źródła, sięgać po dokumenty archiwalne, badania historyczne oraz materiały profesjonalnych instytucji naukowych.
Ciekawostki dotyczące Dnia Pamięci Ofiar Faszyzmu
Data zmienia się co roku. Dzień Pamięci nie przypada na konkretną datę, lecz na drugą niedzielę września. W 2025 roku był to 14 września, a w 2026 roku – 13 września.
Data ta ma bezpośredni związek z II wojną światową. Wrzesień stał się miesiącem symbolicznym, ponieważ 1 września 1939 r. rozpoczęła się nazistowska inwazja na Polskę, a 2 września 1945 r. Japonia podpisała kapitulację.
Ukraina doświadczyła jednej z największych katastrof demograficznych wojny. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej szacuje bezpośrednie straty ludzkie Ukrainy na ponad 8 milionów osób.
Babyn Jar stał się jednym z największych miejsc masowych mordów w Europie. Tylko w dniach 29–30 września 1941 r. rozstrzelano tam 33 771 Żydów. Masowe mordy w tym miejscu trwały do 1943 r.
Ofiarami nazistowskiego terroru byli nie tylko Żydzi. Naziści prześladowali i zabijali Romów, jeńców wojennych, osoby niepełnosprawne, przeciwników politycznych, członków ruchu oporu oraz inne osoby, które reżim uznawał za niepożądane.
Pamięć o wojnie ma nie tylko wymiar wojskowy. II wojna światowa to także historia ludności cywilnej, deportacji, pracy przymusowej, okupacji, głodu, obozów koncentracyjnych i masowych represji.
Dlaczego ta data jest dziś ważna
Dzień Pamięci Ofiar Faszyzmu nie pozostał jedynie kartą historii. We współczesnym świecie ponownie musimy mówić o agresywnych ideologiach, kulcie przemocy, propagandzie nienawiści oraz próbach usprawiedliwiania zbrodni przeciwko ludności cywilnej. Dla Ukrainy temat ten jest szczególnie bolesny. Rosyjska agresja wobec Ukrainy pokazała, że doświadczenia przeszłości nie gwarantują automatycznego bezpieczeństwa przyszłym pokoleniom. Właśnie dlatego lekcje historii z czasów II wojny światowej brzmią dziś szczególnie przejmująco.
Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej podkreśla, że II wojna światowa przyniosła Ukrainie ponad 8 milionów bezpośrednich ofiar śmiertelnych, a tereny ukraińskie stały się jednym z głównych obszarów działań wojennych, okupacji i nazistowskiego terroru. Pamięć o tych wydarzeniach jest ważna również dlatego, że Ukraina ma własne, złożone doświadczenia życia pomiędzy dwoma reżimami totalitarnymi. Na terytorium Ukrainy zbrodnie reżimu nazistowskiego nałożyły się na zbrodnie systemu radzieckiego, a miliony ludzi padły ofiarą wojny i represji.
Dlatego 13 września to przede wszystkim dzień ciszy i pamięci. Jest to okazja, by upamiętnić ludzi, których życie pochłonęła wojna, nazwać zbrodnie nazizmu po imieniu i jeszcze raz przypomnieć, że życie ludzkie nie może być kartą przetargową w politycznych ambicjach. Pamięć jest potrzebna nie tylko po to, by wiedzieć, co wydarzyło się kiedyś. Jest potrzebna po to, by na czas dostrzec dzisiejsze zagrożenie i nie dopuścić do powtórzenia się historii.
Czytaj nas na Telegram i Sends
