Od Bałtyku po Ukrainę nadchodzi noc kupałowa: zaczyna się święto Iwana Kupały lub Dzień Jana

W nocy z 23 na 24 czerwca, a w niektórych krajach również według starego kalendarza na początku lipca, miliony ludzi w różnych zakątkach Europy obchodzą święto Iwana Kupały lub Dzień Jana (Noc Świętojańską). Pomimo różnych nazw, jego istota pozostaje niezmienna od setek lat — to święto lata, słońca, wody, ognia i odnowy.

Ukraińcy, Polacy, Litwini, Łotysze, Estończycy, Słowacy i Czechowie zachowali własne tradycje tej szczególnej nocy. I choć dziś wiele dawnych obrzędów stało się bardziej dziedzictwem kulturowym niż codzienną praktyką, kupałowa magia wciąż żyje.

Historia tego święta zaczęła się na długo przed pojawieniem się współczesnych granic, a nawet na długo przed chrześcijaństwem. Tysiące lat temu ludzie uważnie obserwowali przyrodę i ruch Słońca. To właśnie przesilenie letnie uważane było za jeden z najważniejszych momentów w roku. Dzień był najdłuższy, a noc — najkrótsza.

Nasi przodkowie wierzyli, że właśnie w tym czasie natura osiąga szczyt swojej siły. Lasy, rzeki, zioła i drzewa jakoby otrzymywały szczególną energię. Właśnie dlatego zrodziły się liczne obrzędy oczyszczenia przez ogień i wodę. Po rozprzestrzenieniu się chrześcijaństwa pogańskie tradycje nie zniknęły. Kościół połączył je z dniem narodzin Jana Chrzciciela, który jest czczony 24 czerwca. W ten sposób dawne święto zyskało nowe znaczenie, ale nie straciło swoich ludowych cech. Nawet dziś historycy nazywają je jednym z najlepiej zachowanych przedchrześcijańskich świąt w Europie.

Ukraina
 

Dla Ukraińców Iwana Kupały to nie po prostu święto ludowe. To cały świat legend, pieśni, podań i romantyzmu. To właśnie ukraińskie tradycje kupałowe stały się jednymi z najbardziej znanych w Europie Wschodniej. W dawnych czasach do święta zaczynano przygotowywać się z wyprzedzeniem. Młodzież zbierała kwiaty, zioła i gałęzie drzew do przyozdobienia miejsca zabawy. Wierzono, że rośliny zebrane w przeddzień Kupały mają szczególne właściwości lecznicze.

Szczególne miejsce zajmował wianek kupałowy. Pleciono go z rumianków, chabrów, mięty, barwinka i innych kwiatów polnych. Każda roślina miała własną symbolikę. Na przykład barwinek oznaczał wierność, a rumianek — czystą miłość. Wieczorem dziewczęta wychodziły nad rzeki i puszczały wianki na wodę. Chłopcy uważnie je obserwowali. Jeśli chłopak wyłowił wianek konkretnej dziewczyny, uważano to za dobry znak dla przyszłych relacji.

Niemniej ważne były ogniska kupałowe. Rozpalano je na wzgórzach, łąkach lub w pobliżu zbiorników wodnych. Przez ogień skakali wszyscy chętni. Ludzie wierzyli, że płomień spala choroby, niepowodzenia i złe myśli. Dla zakochanych par istniała osobna tradycja. Trzymali się za ręce i razem przeskakiwali przez ognisko. Jeśli dłonie nie rozłączyły się podczas skoku, wierzono, że para będzie razem przez długie lata.

Jedną z najbardziej znanych ukraińskich legend jest poszukiwanie kwiatu paproci. Choć paproć w przyrodzie nie kwitnie, w ludowych podaniach przekształciła się w symbol szczęścia i spełnienia marzeń. Wierzono, że tylko najodważniejszy człowiek zdoła znaleźć magiczny kwiat w noc Kupały. Dziś na Ukrainie organizowane są wielkie festiwale etnograficzne, spektakle teatralne, jarmarki rzemiosła ludowego oraz koncerty. Szczególnie popularne są obchody w muzeach na wolnym powietrzu (skansenach) oraz kompleksach historyczno-kulturowych.

Łotwa
 

Dla Łotyszy Līgo i Jāņi to coś więcej niż tylko święto ludowe. Wielu mieszkańców kraju nazywa je prawdziwym symbolem łotewskiej kultury. Świętowanie zaczyna się jeszcze w ciągu dnia 23 czerwca. Ludzie dekorują domy dębowymi wieńcami, polnymi kwiatami i brzozowymi gałązkami. Uważa się, że zieleń przynosi dobrobyt i chroni dom przed wszystkim, co złe.

Mężczyźni często noszą wieńce z liści dębu. Dla Łotyszy dąb symbolizuje siłę, odwagę i długowieczność. Kobiety natomiast wybierają wianki z kwiatów i traw łąkowych. Na Łotwie istnieją tysiące specjalnych świątecznych pieśni — līgo. Śpiewa się je przez całą noc. Pieśni te są przekazywane z pokolenia na pokolenie i stanowią ważną część narodowego dziedzictwa.

Osobną dumą Łotyszy jest ser świętojański (Jāņu siers) z kminkiem. Bez niego nie obchodzi się praktycznie żaden świąteczny stół. Popularne są również domowe wypieki, piwo oraz tradycyjne potrawy z lokalnych produktów. Łotysze wierzą, że w tę noc nie wolno spać. Jeśli człowiek powita świt, czeka go szczęśliwy rok.

Litwa
 

Na Litwie święto Joninės lub Rasos uważane jest za jeden z najważniejszych dni w roku. Ma ono nawet status oficjalnego dnia wolnego od pracy. Litwini bardzo troskliwie podchodzą do swoich starożytnych tradycji. Dla wielu świętowanie zaczyna się jeszcze na kilka dni przed samym wydarzeniem.

Ludzie zbierają polne kwiaty, plotą wianki i ruszają na łono natury. Szczególnie popularnymi miejscami świętowania są wzgórza, jeziora oraz starożytne święte miejsca. W noc przesilenia rozpalane są wielkie ogniska. Ogień ma płonąć do samego rana. Wokół niego śpiewa się pieśni ludowe, tańczy i opowiada legendy.

Jednym z głównych symboli święta jest rosa. W dawnych czasach Litwini wierzyli, że poranna rosa tego dnia ma właściwości lecznicze. Młodzież wychodziła nawet boso na łąki, by powitać wschód słońca. Podobnie jak na Ukrainie, tutaj również istnieje legenda o kwiecie paproci. Wielu młodych ludzi do dziś żartobliwie wyrusza na jego poszukiwania podczas nocnych zabaw.

Estonia
 

Jaanipäev dla Estończyków to niemal narodowy symbol lata. Święto jest tak popularne, że mnóstwo ludzi opuszcza miasta i udaje się na domki letniskowe, do gospodarstw lub do krewnich na wsi. Głównym wydarzeniem stają się wielkie ogniska. В niektórych regionach ich wysokość może sięgać kilku metrów.

Estończycy wierzą, że im jaśniej płonie ogień, tym pomyślniejszy będzie rok dla lokalnej społeczności. W wielu miastach organizowane są festiwale ludowe, jarmarki i koncerty. Młodzież bierze udział w zawodach sportowych, konkursach i tańcach. Po odzyskaniu niepodległości przez Estonię święto zyskało dodatkowo wymiar patriotyczny. Przypomina ono o narodowych tradycjach i jedności narodu.

Polska
 

W Polsce noc świętego Jana uważana jest za jedno z najbardziej romantycznych świąt w roku. Szczególnie hucznie obchodzona jest w Warszawie na brzegach Wisły. Tutaj co roku odbywają się masowe festiwale, koncerty i widowiska historyczne. Najbardziej znaną tradycją jest puszczanie wianków na wodę. W dużych miastach przekształciło się to w prawdziwe świąteczne spektakle.

Polskie dziewczęta ozdabiają wianki wstążkami i świecami. Po zachodzie słońca są one wypuszczane na rzekę przy oklaskach widzów. Polacy rozpalają także ogniska, śpiewają pieśni ludowe i urządzają tańce pod gołym niebem. Dla wielu Polaków ta noc symbolizuje młodość, miłość oraz początek prawdziwego lata.

Czechy i Słowacja
 

U Czechów i Słowaków tradycje są bardzo podobne, ponieważ przez stulecia narody te żyły obok siebie i wzajemnie na siebie wpływały. W wielu wsiach do dziś można zobaczyć starożytne obrzędy, które prawie nie zmieniły się od czasów pradziadów. Na wzgórzach rozpalane są wielkie ogniska. Niegdyś pełniły one rolę swoistych latarni morskich, które można było dostrzec z odległości dziesiątek kilometrów.

Ludzie dekorują domy zielonymi gałęziami i polnymi kwiatami. Szczególną rolę odgrywają ludowi muzykanci, którzy wykonują tradycyjne pieśni do samego rana. W niektórych regionach Czech i Słowacji wciąż wierzy się, że zioła zebrane w noc św. Jana mają szczególną moc i mogą być wykorzystywane do lecznictwa.

Święto, które przetrwało tysiąclecia
 

Mijały stulecia, zmieniały się państwa, granice i pokolenia, ale noc kupałowa wciąż żyje. Dla Ukraińców pozostaje symbolem ludowej duszy. Dla Litwinów — więzią z przodkami. Dla Łotyszy — częścią tożsamości narodowej. Dla Estończyków — świętem jedności. Dla Polaków — romantyczną letnią tradycją. Dla Czechów i Słowaków — żywą historią ich społeczności.

I dopóki po rzekach płyną wianki, na wzgórzach płoną ogniska, a ludzie witają świt najdłuższego dnia w roku, starożytna tradycja nadal jednoczy narody Europy tak samo, jak setki lat temu.

Czytaj nas na Telegram i Sends