Rosja powraca na światową arenę sportową. Moskwa konsekwentnie przeforsowuje swoje interesy, wykorzystując mechanizmy prawne, wpływy w federacjach sportowych oraz luki w ich regulaminach.
Tymczasem Ukraina, pomimo licznych oświadczeń dyplomatycznych i protestów politycznych, nadal nie stworzyła systemowej, prawnej strategii przeciwdziałania rosyjskiej polityce w sporcie.
Jak to się stało, że międzynarodowe organizacje sportowe coraz częściej otwierają drzwi przed Rosjanami? Dlaczego rosyjski dyktator Putin jest osobiście zainteresowany przełamaniem izolacji sportowej Federacji Rosyjskiej? I dlaczego pozwy sądowe są skuteczniejsze niż apele polityczne?
O tym w wywiadzie dla UA.News opowiedział Ołeksandr Larin — przewodniczący organizacji społecznej „Kontekst sportowy”, były sekretarz generalny Ukraińskiej Federacji Koszykówki oraz wiceminister sportu w 2010 roku. Poniżej — bezpośrednia wypowiedź Larina.
Już w latach 2022–2023 było jasne: Rosjanie nie pogodzą się z wykluczeniem ze światowego sportu
Zajmowałem się tą kwestią już w latach 2022–2023. Już wtedy było jasne: Rosjanie nie pogodzą się z wykluczeniem ze światowego sportu i będą próbowali powrócić.
Rosjanie zaczęli od daleka. Zainicjowali rozpatrzenie tej kwestii na szczeblu Organizacji Narodów Zjednoczonych, wykorzystując mechanizmy związane z ochroną przed dyskryminacją. Próbowali przedstawić wykluczenie swoich sportowców jako dyskryminację ze względu na obywatelstwo. Ostatecznie temat ten znalazł się w raporcie odpowiednich struktur ONZ. W 2022 roku, po rozpoczęciu pełnej agresji rosyjskiej, świat był w szoku z powodu tego, co się działo. Większość międzynarodowych organizacji sportowych zdecydowała się wykluczyć Rosjan. Jednak z czasem kwestia ta straciła na aktualności. Właśnie wtedy zaczęły działać mechanizmy prawne, które Rosjanie przygotowali z wyprzedzeniem. Wkrótce zaczęły napływać pisma do międzynarodowych organizacji sportowych. Wiemy na pewno o co najmniej jednym takim piśmie, skierowanym do Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Mówiło ono o niedopuszczalności wykluczania sportowców wyłącznie na podstawie paszportu. Stało się to punktem wyjścia dla dalszych działań. Każda międzynarodowa federacja ma własne zasady i specyfikę. Jednak ogólna zasada była taka sama: Rosjanie krok po kroku wykorzystywali procedury prawne, wzmacniając je swoim wpływem za kulisami na konkretnych urzędników sportowych i organizacje. Historycznie rzecz biorąc, Rosja miała bardzo silną pozycję w międzynarodowym zarządzaniu sportem. Niektórzy z jej przedstawicieli zostali zawieszeni po rozpoczęciu agresji, ale z czasem zaczęli wracać. Właśnie tak rozpoczął się ten proces. A teraz nabiera on tylko tempa. Za najbardziej charakterystyczny przypadek quasi-prawny uważam powrót Rosyjskiego Komitetu Olimpijskiego do Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl). Przypomnę, że Rosyjski Komitet Olimpijski został zawieszony z powodu naruszenia Karty Olimpijskiej – fundamentalnego dokumentu międzynarodowego ruchu olimpijskiego. Powodem było to, że rosyjski komitet rozszerzył swoją działalność na tymczasowo okupowane terytoria Ukrainy. Włączył do swojego składu kluby sportowe z terytoriów, które zgodnie z prawem międzynarodowym i rezolucjami ONZ należą do Ukrainy. Była to jedna z głównych podstaw do ich wykluczenia. Co zrobili potem Rosjanie? Nikt nie zapytał: czy rosyjskie federacje sportowe nadal działają na tymczasowo okupowanych terytoriach Ukrainy? Ale takiego pytania najwyraźniej nie zadano. W rejestrze nie ma okupowanych terytoriów — dlatego formalnie problem został rozwiązany. [blockquote_with_author name="W rzeczywistości jednak dziesiątki federacji sportowych, które pozostają członkami zbiorowymi Rosyjskiego Komitetu Olimpijskiego, działają na terytoriach podlegających jurysdykcji sportowej Ukrainy.
Powrót Rosyjskiego Komitetu Olimpijskiego: jak zadziałała konstrukcja
prawna
Nie mogę twierdzić, że tak działają absolutnie wszystkie federacje, ale mowa tu o dziesiątkach organizacji.
Tak więc przyjęto formalną zmianę dokumentów, nie sprawdzając rzeczywistej działalności tych struktur.
I teraz mamy sytuację, w której Rosyjski Komitet Olimpijski powraca do międzynarodowego ruchu olimpijskiego dzięki czysto formalnej decyzji.
Międzynarodowe federacje, które wciąż hamują powrót Rosjan
W tej chwili nie jestem gotowy podać dokładnych danych dotyczących tempa powrotu rosyjskich sportowców i działaczy. Mogę jednak powiedzieć, że proces ten przebiega bardzo dynamicznie.
Łatwiej jest wymienić federacje, które nie przywróciły Rosjanom praw i utrzymują sankcje wprowadzone w 2022 roku. Wśród organizacji, które nie przywróciły Rosjanom wszystkich poprzednich praw, można wymienić Międzynarodową Federację Tenisa oraz Federację Lekkoatletyczną.
O ile się nie mylę, w Federacji Szachowej zapadło orzeczenie sądowe. W rzeczywistości są to pojedyncze przypadki, w których Rosjanie nie są przywracani. Dynamika jest bardzo negatywna.
Dlaczego Kreml nie szczędzi środków na sport
wyczynowy
Już na początku lat 2000. Władimir Putin określił sport jako jedno z najskuteczniejszych narzędzi tak zwanej „miękkiej siły” i dyplomacji. Oczywiście w przypadku Rosji pojęcie „miękkiej siły” nie do końca odpowiada rzeczywistości, ale tak właśnie jest.
Same oświadczenia polityczne to za mało
Trzeba zrozumieć, jak działa państwo i jak funkcjonuje sport międzynarodowy. Państwo działa poprzez metody dyplomatyczne, oświadczenia polityczne, negocjacje i umowy międzynarodowe.
Natomiast w sporcie światowym obowiązuje zasada tzw. autonomii sportu. Dotyczy ona międzynarodowych federacji, krajowych federacji sportowych oraz krajowych komitetów olimpijskich. Ta autonomia pozwala organizacjom sportowym działać zgodnie z własnymi statutami, regulaminami i procedurami.
Międzynarodowe federacje działają zgodnie z własnymi procedurami. Nie oznacza to jednak, że mogą robić, co im się podoba. Wręcz przeciwnie, ich działalność jest uregulowana statutami, regulaminami i innymi dokumentami wewnętrznymi. I właśnie z tymi dokumentami należy pracować. Międzynarodowe federacje sportowe współpracują przede wszystkim z federacjami krajowymi, a MKOl – z krajowymi komitetami olimpijskimi. Dlatego Ukraina powinna wykorzystać właśnie ten mechanizm. Proponowaliśmy takie podejście, ale nie otrzymaliśmy odpowiedniego wsparcia. A federacja międzynarodowa powinna dokonać oceny prawnej tej sytuacji i wyjaśnić, jak interpretuje tę kwestię. To właśnie od jej odpowiedzi będą zależały nasze dalsze kroki. Nie ma innej skutecznej drogi. Kiedy zwracamy się do międzynarodowych organizacji sportowych wyłącznie z politycznymi apelami o niedopuszczanie Rosjan do zawodów, otrzymujemy polityczną odpowiedź. Czasami może nas ona zadowolić. Jednak ogólna dynamika sytuacji wskazuje, że to nie wystarcza: Rosjanie stopniowo powracają. A zapytanie polityczne i odpowiedź polityczna – to wszystko. Potem możemy mówić, że są złe, że organizacja międzynarodowa nie rozumie sytuacji lub nie rozumie kontekstu wojny. Natomiast droga prawna daje podstawę do kolejnego kroku. [blockquote_with_author name="Znam dokładnie jeden przypadek, kiedy Narodowy Komitet Olimpijski Ukrainy złożył skargę do Sportowego Sądu Arbitrażowego (CAS) w Lozannie na decyzję MKOl. Widziałem odpowiedni komunikat. Wspomniano w nim również o zaangażowaniu ministerstwa. Nie mieliśmy jednak dostępu do dokumentów tej sprawy, dlatego możemy opierać się wyłącznie na informacjach zawartych w oficjalnym komunikacie. To jedyny znany mi przykład takiego postępowania. Nie ma skoordynowanych działań w tym kierunku.
Ukraina potrzebuje systemowej strategii
prawnej
Udział władz w międzynarodowych postępowaniach
prawnych
Jednocześnie jest to codzienna, rutynowa praca, która może przynieść ostateczny rezultat, do którego dążymy. Może też zapewnić rozwiązanie pośrednie, które stanie się podstawą do podjęcia kolejnych kroków prawnych.
Ponadto każda oficjalna odpowiedź federacji międzynarodowej stanowi podstawę do wydawania oświadczeń politycznych. Istnieje bowiem ogromna różnica między zwykłym apelem a oświadczeniem opartym na udokumentowanym naruszeniu statutu organizacji międzynarodowej.
Oczywiście nikt nie może zagwarantować wyniku postępowania prawnego, z wyjątkiem jednego — w rezultacie otrzymujemy orzeczenie, na podstawie którego można dalej działać.
Natomiast w przypadku odrzucenia apelu politycznego pozostaje nam jedynie wydawanie kolejnych oświadczeń politycznych. Jest to nieskuteczne. Międzynarodowy system sportowy nie opiera się na hasłach politycznych, lecz na własnych normach prawnych.
Nawet jeśli dzisiaj zwrócimy się do Sportowego Sądu Arbitrażowego, musimy mieć podstawę do odwołania. Jeśli przedstawiamy jedynie odpowiedź na apel polityczny, CAS nie zajmuje się takimi sprawami. Jeśli natomiast dysponujemy konkretną decyzją, podjętą w ramach ustalonej procedury, wówczas pojawia się przedmiot do dyskusji prawnej.
Sztab koordynacyjny „Kontekstu Sportowego”: jak działa
Nasza organizacja społeczna „Kontekst Sportowy” nie jest liczna, ponieważ zrzeszamy przede wszystkim ekspertów. Proponujemy konkretny algorytm podejmowania decyzji i dokładnie rozumiemy, w jakiej kolejności należy działać: jak wyszukiwać fakty naruszeń, dokumentować je i formalizować pod kątem prawnym w celu późniejszego wykorzystania w międzynarodowych instytucjach sportowych.
Nie jest to oskarżenie polityczne — jest to zapytanie, na które organizacja musi udzielić odpowiedzi. Zwracamy się z pytaniem: w jaki sposób przedstawione fakty mają się do statutu Międzynarodowej Federacji Gimnastyki?
Dokumenty zostały przyjęte do rozpatrzenia. Obecnie proces przeszedł do kolejnego etapu: materiały przekazano do innej właściwej instancji. A zatem proces posuwa się naprzód. Ta sprawa jest już w toku.
Na razie nie wiemy, jaki będzie ostateczny wynik. Rozumiemy jednak, że każda decyzja pozwoli określić dalsze kroki prawne.
Ponadto zwrócili się do nas przedstawiciele kilku innych federacji. Jesteśmy w trakcie rozmów na temat ewentualnej współpracy. Dopóki odpowiednie procedury nie zostaną oficjalnie wszczęte, nie będziemy wymieniać nazw tych federacji.
Rejestr dowodów i reakcja ukraińskich federacji
Już tworzymy rejestr dowodów, spraw, orzeczeń i postępowań. Na przykład, o ile dobrze pamiętam, do wniosku Steli Zacharowej dołączono około 30 dokumentów potwierdzających odpowiednie naruszenia.
Jest tu jeszcze jedna ważna kwestia. Międzynarodowa Federacja Gimnastyki zrzesza siedem dyscyplin sportowych. Trzy z nich to dyscypliny olimpijskie.
Zaproponowaliśmy Ukraińskiej Federacji Gimnastyki, aby dołączyła do tych działań, ale spotkaliśmy się z odmową. Wyjaśniono nam, że federacja bierze już udział w jakimś procesie.
Jednocześnie nie dysponujemy żadnymi konkretnymi informacjami na temat tego postępowania.
Staraliśmy się jasno wyjaśnić, że przyłączenie się do inicjatywy Steli Zacharowej w żaden sposób nie koliduje z innymi działaniami prawnymi federacji. Wręcz przeciwnie, jeśli taki proces rzeczywiście trwa, mogłyby one wzajemnie się wzmacniać. Jednak spotkaliśmy się z odmową.
Zachodni eksperci sportowi są zszokowani tym, co się dzieje
Dopiero zaczynamy budować te międzynarodowe kontakty zawodowe. Pewne powiązania już istnieją, ale na razie nie nazwałbym ich systemowymi. Dopiero zmierzamy w tym kierunku. Dlatego nie chciałbym teraz wymieniać konkretnych nazwisk.
Wnioski z sprawy Olgi Harlan: dlaczego warto znać regulaminy
Już na początku 2023 roku proponowaliśmy zmianę podejścia do działania w sporcie międzynarodowym.
Szczególnie wymowna była sytuacja związana z presją wywieraną na szermierkę Olgę Harlan. Wówczas jeden z naszych ekspertów, prawnik Taras Samborski, podkreślał: cała działalność międzynarodowych federacji sportowych opiera się na statutach i regulaminach. Aby uniknąć niepożądanych sytuacji, należy z wyprzedzeniem zapoznać się z tymi zasadami i zapobiegać takim konsekwencjom.
Przypomnijcie sobie przypadek, kiedy Olga Harlan została zdyskwalifikowana po tym, jak odmówiła uściśnięcia dłoni rosyjskiej rywalki. Był jednak istotny niuans, którego, moim zdaniem, ukraińskie media nie wyjaśniły wystarczająco. Gest Harlan, kiedy zamiast uścisku dłoni dotknęła szpadami, nie był jedynie demonstracją negatywnego nastawienia.
W czasie pandemii COVID-19 w szermierce panowała praktyka, zgodnie z którą sportowcy unikali uścisków dłoni, a zamiast tego dotykali się szpadami. Oznacza to, że gest ten miał całkiem konkretne źródło w praktyce sportowej. Jednak wokół tego wydarzenia wywiązała się ogromna liczba dyskusji.
Ludzie nawet nie rozumieli, co to oznacza. W tym właśnie tkwi problem.
Oczywiście sportowiec może świadomie zdecydować się na złamanie zasad, zdając sobie sprawę, że może zostać zdyskwalifikowany. Taki wybór również jest możliwy. Musi to jednak być świadoma decyzja. Należy zrozumieć konsekwencje, zanim zostaną one podjęte.
W końcu podstawą działalności międzynarodowych federacji są ich własne statuty, normy i regulaminy.
Biurokratyczne procedury sportowe są ważniejsze niż głośne oświadczenia
Wielokrotnie mieliśmy do czynienia z sytuacjami, w których nawet ukraińscy politycy na arenie międzynarodowej postępowali w określony sposób, tłumacząc to tym, że sprzeciwiają się wojnie.
Na pytanie, czy wysłali oficjalne pismo, odpowiadali, że nie jest to odpowiedni moment na zajmowanie się biurokracją.
Jest to jednak błędne podejście. Każda federacja sportowa została utworzona po to, by istniały zasady i regulaminy.
Hasła te mogą być całkowicie słuszne. Nie zaprzeczam, że są potrzebne. Jednak równolegle z publicznymi oświadczeniami musi odbywać się codzienna praca prawna. Bez tego nie będzie żadnych rezultatów.
Czy mogą ulec zmianie zasady międzynarodowego sportu
Pytanie jest proste: przekazujemy międzynarodowej federacji sportowej pakiet dokumentów potwierdzających naruszenia ze strony odpowiedniej rosyjskiej federacji.
Następnie organizacja międzynarodowa musi podjąć decyzję. Może uznać naruszenie i nałożyć sankcje na Federację Rosyjską. A może odmówić podjęcia takich działań.
W każdym razie istnieje jasny system odniesienia, określony w statucie tej organizacji. Wtedy sytuacja staje się dosłownie czarno-biała.
Jeśli naruszenie zostało udowodnione, ale nie ma na nie reakcji, pojawia się możliwość zażądania wyjaśnień od konkretnych urzędników.
Międzynarodowa federacja teoretycznie może nawet zmienić swoje przepisy. Ale wtedy pojawi się kolejne pytanie: dlaczego te zmiany są wprowadzane w interesie jednego konkretnego kraju? I jak wpływają one na daną dyscyplinę sportową jako całość?
Te same pytania można zadać również Międzynarodowemu Komitetowi Olimpijskiemu.
U podstaw wszystkiego musi leżeć łańcuch prawny: fakty, dowody, odpowiednie normy i oficjalna decyzja. Dopiero potem można określić dalszą strategię. Właśnie takie podejście proponujemy. I właśnie zgodnie z nim działamy.
Rosyjskie pieniądze w światowym sporcie: czy podejście prawne może przeciwstawić się wpływom Kremla
Jeśli międzynarodowe organizacje sportowe zmieniają zasady, zmiany te muszą zostać udokumentowane. W ten sposób stają się one oczywiste dla wszystkich. Jest to ważne, ponieważ pozwala oceniać decyzje i kwestionować ich uzasadnienie.
Jeśli chodzi o rosyjskie pieniądze w sporcie międzynarodowym, można tu mówić o dwóch głównych ścieżkach ich przepływu.
Pierwsza to oficjalny sponsoring. Jest to jawny i formalnie zgodny z prawem mechanizm finansowania organizacji sportowych. Jednak w każdym konkretnym przypadku należy sprawdzić, czy lista sankcji zezwala na współpracę z daną rosyjską firmą lub podmiotem.
Na przykład, jeśli „Gazprom” zdecyduje się sfinansować określoną międzynarodową organizację sportową, pojawi się kwestia prawna: czy ma ona prawo przyjmować takie środki? Odpowiedź będzie zależała od ograniczeń sankcyjnych oraz statusu prawnego stron danej umowy.
Nie jestem specjalistą w zakresie prawa sankcyjnego, dlatego nie chciałbym wyciągać kategorycznych wniosków bez analizy konkretnych okoliczności.
Druga ścieżka to pieniądze, które mogą krążyć za kulisami. Tych przepływów finansowych nie widzimy. Jest to jednak już kwestia dla specjalistów zajmujących się ujawnianiem takich procesów. Czasami informacje o nich stają się publiczne w wyniku skandali lub dochodzeń. Jest to jednak sprawa karna, którą powinni zbadać specjaliści. Jestem przekonany, że takie procesy finansowe istnieją. Jednak bez dowodów nie możemy tego stwierdzić.
