Te książki raczej nie nadają się na przyjemny wieczorny relaks. Ich wartość leży jednak gdzie indziej. Potrafią one zmienić sposób postrzegania świata, przywrócić poczucie stabilności i przypomnieć o granicach ludzkich możliwości w najtrudniejszych dla psychiki momentach.
Już obserwując ludzi w sytuacjach kryzysowych XX wieku, psychologowie badający zachowania w czasie wojen dostrzegli dość charakterystyczną prawidłowość: najszybciej wypalali się emocjonalnie ci, którzy zamierali w biernym oczekiwaniu i żywili się iluzjami. Najbardziej wytrwali okazali się ci, którzy w ogóle nie myśleli o przyszłości. Skupiali się na prostym planie na dziś — wykonywaniu jakiejś pracy, wspieraniu bliskich, odnajdywaniu osobistego sensu w każdej rutynowej czynności itp. Tacy ludzie stosunkowo bez problemu przetrwali nawet obozy koncentracyjne – przynajmniej w porównaniu z innymi, którzy tam odebrali sobie życie lub oszaleli. Prawdziwa wytrwałość nie polegała na oczekiwaniu na szybki cud, ale na dyscyplinie codziennego życia.
Serwis UA.News zebrał zbiór historii — niełatwych, ale przydatnych, gdy trzeba zmienić punkt widzenia i znaleźć własny punkt oparcia. Więcej szczegółów — w naszym artykule.
„Wybór. Zaakceptować to, co możliwe”
Autorka: Edith Eva Eger
Gatunek: autobiograficzna literatura faktu, psychoterapia praktyczna, pamiętniki
W wieku szesnastu lat młoda baletnica Edith Eva Eger trafiła do Auschwitz, gdzie tańczyła przed Josefem Mengele, by tylko ocalić sobie życie. Doczekała się wyzwolenia, jednak prawdziwy kryzys dopadł ją później — w postaci dziesięcioleci milczenia na temat przeszłości i dręczącego poczucia winy z powodu tego, że to właśnie ona przeżyła. Już jako dorosła osoba, zainspirowana pracami Viktora Frankla, Eger ukończyła studia psychologiczne i zaczęła krok po kroku analizować własne doświadczenia, dzieląc je na cztery etapy: uwięzienie, ucieczkę, wolność i uzdrowienie.
Nie da się uniknąć bólu w życiu, ale bycie ofiarą to nie wyrok okoliczności, a sposób myślenia, który człowiek wybiera sam. Ugrzęźliśmy w urazach, samobiczowaniu lub bierności, sami zamykamy się w klatce, z której wyjście leży wyłącznie w zmianie perspektywy.
Autorka, opierając się na własnych trudnych doświadczeniach i prawdziwych przypadkach pacjentów, opowiada, jak przestać bez końca rozliczać się z nieodwracalnych strat, zaakceptować rzeczy, których nie da się cofnąć, i zacząć działać, biorąc pod uwagę to, co pozostało w naszych rękach tu i teraz.
„Człowiek w poszukiwaniu prawdziwego sensu. Psycholog w obozie koncentracyjnym”
Autor: Viktor Frankl
Gatunek: autobiograficzna literatura faktu, klasyka psychologii, psychoanaliza
W przededniu II wojny światowej wiedeński psychiatra Viktor Frankl miał w ręku amerykańską wizę, jednak świadomie zrezygnował z wyjazdu, aby pozostać ze swoimi starszymi rodzicami. W 1944 roku trafił do obozu koncentracyjnego, gdzie naziści odebrali mu wszystko – rodzinę, znane otoczenie, a do tego skonfiskowali rękopis książki, nad którą pracował całe życie. To właśnie potrzeba odtworzenia utraconego dzieła oraz obserwacja zachowań więźniów pomogły mu przetrwać i udowodnić skuteczność logoterapii: metody leczenia polegającej na poszukiwaniu sensu. Jego główny wniosek jest pozbawiony złudzeń: świat zewnętrzny może odebrać człowiekowi absolutnie wszystko, z wyjątkiem jednej fundamentalnej wolności — decydowania o tym, jak odnosić się do tego, co się z nim dzieje.
Jest to bardzo ważne, klasyczne dzieło światowej psychologii. Sens nie bywa czysto abstrakcyjny ani koniecznie globalny: często jest to po prostu zakończenie konkretnej pracy, obrona własnej godności lub troska o bliską osobę, które przywracają psychice poczucie oparcia. Właśnie ze względu na tę praktyczną skuteczność książkę tę polecili już nasi eksperci-psychologowie w artykule „Jak pokonać stres w czasie wojny: porady psychologów i wybór książek”.
„Najszczęśliwszy człowiek na ziemi”
Autor: Eddie Yaku
Gatunek: dokumentalne wspomnienia, autobiografia, proza wojenna
Abraham Jakubowicz trafił do nazistowskich obozów już w wieku 18 lat, po pogromach „Kryształowej Nocy” jesienią 1938 roku. Przeszedł przez Buchenwald, Auschwitz i wyczerpujący zimowy „marsz śmierci”, w którym zginęły tysiące więźniów, stracił rodzinę, ale cudem udało mu się uciec, a nawet dożyć 101 (!) lat.
Jednak główna wartość tych wspomnień nie leży wcale w pamięci o przemocy, lecz w decyzji, którą autor podjął po wyzwoleniu. Widząc najgorsze przejawy ludzkiego okrucieństwa, świadomie zrezygnował z roli ofiary, odrzucił nienawiść i postawił sobie za cel przeżyć resztę życia z otwartą życzliwością wobec świata.
Szczęście, spokój i wytrwałość nie są wynikiem bezpiecznych warunków zewnętrznych, lecz codziennym wewnętrznym wyborem. Uraza i gniew niszczą od środka przede wszystkim tego, kto je pielęgnuje, podczas gdy umiejętność dostrzegania drobnych powodów do radości, trzymania się człowieczeństwa i troski o otaczających stanowi niezawodną ochronę przed rozpaczą w czasach wszelkich kryzysów.
„Życie po 16:30. 7 lat później”
Autor: Oleksandr Tereshchenko
Gatunek: proza wojskowo-biograficzna, zapiski z dziennika, pamiętniki
Weteran obrony lotniska w Doniecku Oleksandr Tereszczenko podczas wybuchu stracił obie ręce i oko, w ciągu zaledwie kilku sekund dzieląc własną biografię na nieodwracalne „przed” i nieznane „po”. Szczera relacja o tym, jak człowiek krok po kroku wydostaje się z otchłani, gdy ciało go zawodzi, a znane punkty oparcia zostają zniszczone.
Autor opisuje najtrudniejsze momenty rehabilitacji: dziwne spojrzenia otaczających go ludzi, w których widać zdziwienie, że w ogóle przeżył, oraz ciągłe wyczerpanie. Odwaga w jego wizji jest pozbawiona romantycznego blasku — to raczej uparta wewnętrzna umowa z samym sobą: ułożyć z fragmentów rozbitych planów nową trasę i iść naprzód, nawet gdy podróż beznadziejnie zboczyła z toru.
Tereshchenko przedstawia przetrwanie jako codzienną dyscyplinę: jak odciąć się od paraliżującego samobiczowania, odzyskać codzienną samodzielność pomimo bólu i na nowo odnaleźć przestrzeń dla zdrowej autoironii. Tekst trzeźwo sprowadza czytelnika do rzeczywistości, przypominając: bez względu na to, ile zewnętrznych punktów oparcia odebrała nam katastrofa, prawo do budowania własnej godności i decydowania, kim chcemy być dzisiaj, pozostaje wyłącznie w naszych rękach.
„Schronienie”
Autor: Corry ten Boom
Gatunek: autobiograficzne wspomnienia
Podczas nazistowskiej okupacji Holandii zwykła rodzina zegarmistrzów ten Boom przekształciła swój dom w Harlemie (nie mylić z dzielnicą o tej samej nazwie w Nowym Jorku) w tajną kryjówkę dla prześladowanych Żydów, budując schronienie za fałszywą ścianą.
Działalność konspiracyjna zakończyła się dla Corry donosem, aresztowaniem i uwięzieniem w kobiecym obozie koncentracyjnym Ravensbrück — przestrzeni całkowitej dehumanizacji i codziennej walki o przetrwanie. Jednak autorka skupia się nie tylko na kronice obozowych znęcania się: jest to przede wszystkim zapis niewidzialnej wewnętrznej walki o to, by nie pozwolić, by zewnętrzna ciemność wypaliła duszę do cna.
Książka ujawnia paradoks odporności psychicznej, w którym w nieludzkich warunkach człowiek zachowuje kontrolę nad tym, czym wypełnia swoją wewnętrzną przestrzeń. Zamiast poddać się niszczącej nienawiści wobec strażników, autorka świadomie wybiera drogę wzajemnego wsparcia i ochrony słabszych, przekształcając współczucie w narzędzie oporu wobec systemu. Jest to świadectwo tego, że gdy znikają wszelkie materialne gwarancje, niezłomnym oparciem staje się wewnętrzna skala etyczna – zdolność do porzucenia złości i zachowania ludzkiej godności nawet na dnie najgłębszej otchłani.
