6 listopada 2026 — Międzynarodowy Dzień Ochrony Środowiska w czasie wojny: historia i znaczenie

Co roku 6 listopada na całym świecie obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wykorzystywaniu Środowiska Naturalnego w czasie wojen i konfliktów zbrojnych. Został on ustanowiony przez Organizację Narodów Zjednoczonych w celu zwrócenia uwagi na szkody, jakie działania wojenne wyrządzają przyrodzie. Zanieczyszczona woda, zniszczone lasy, zaminowane pola i skażona gleba mogą stanowić problem nawet wiele lat po zakończeniu wojny.

 

Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Wykorzystywaniu Środowiska Naturalnego w Czasie Wojen i Konfliktów Zbrojnych został ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 5 listopada 2001 roku. Odpowiednią decyzję zapisano w rezolucji A/RES/56/4. W dokumencie tym podkreślono, że szkody wyrządzone środowisku naturalnemu podczas wojen nie znikają wraz z zakończeniem działań wojennych. Mogą one na długo zakłócić funkcjonowanie ekosystemów, zniszczyć zasoby naturalne i wykraczać poza granice kraju, w którym toczy się konflikt.

 

Właśnie dlatego na dzień obchodów wybrano 6 listopada. ONZ wezwała państwa, organizacje międzynarodowe i inne instytucje do corocznego zwracania uwagi na ten problem. Nie chodzi tu wyłącznie o ochronę lasów czy zwierząt. Ochrona środowiska podczas wojny jest bezpośrednio powiązana z bezpieczeństwem ludzi, dostępem do czystej wody, żywności oraz możliwością powrotu do normalnego życia po zakończeniu działań wojennych.

 

Pomysł ustanowienia takiego dnia nie powstał przypadkowo. Jeszcze przed jego ustanowieniem świat zetknął się z przykładami zniszczenia przyrody na ogromną skalę podczas wojen. Szczególnie wiele uwagi poświęcono tej kwestii po wojnie w Wietnamie, kiedy amerykańskie siły zbrojne stosowały herbicyd „Agent Orange”. Substancja ta niszczyła roślinność, powodując masowe wylesianie i zanieczyszczenie terenów. Skutki jej stosowania odbiły się nie tylko na przyrodzie, ale także na zdrowiu ludzi.

 

Po tych wydarzeniach społeczność międzynarodowa zaczęła aktywniej opracowywać przepisy ograniczające wykorzystywanie przyrody jako broni. W szczególności w 1976 roku przyjęto Konwencję o zakazie wojskowego lub jakiegokolwiek innego wrogiego wykorzystania środków oddziałujących na środowisko naturalne. Zakazuje ona stosowania metod celowej zmiany procesów naturalnych, jeśli mają one szeroko zakrojone, długotrwałe lub poważne skutki. Jednak nawet porozumienia międzynarodowe nie są w stanie w pełni chronić środowiska przed zniszczeniami podczas działań wojennych.

Dlaczego wojna jest niebezpieczna dla przyrody

Podczas działań wojennych przyroda cierpi na różne sposoby. Wybuchy powodują pożary, niszczą pokrywę roślinną i uszkadzają gleby. Technika wojskowa zagęszcza grunt, niszcząc naturalne siedliska zwierząt i roślin. Amunicja może zawierać substancje zanieczyszczające glebę i wodę. Z kolei uszkodzenia obiektów przemysłowych, magazynów paliwowych i zakładów chemicznych stwarzają ryzyko wycieków niebezpiecznych substancji.

 

Osobnym problemem jest zanieczyszczenie wody. Trafienie w oczyszczalnie ścieków, bazy paliwowe, zakłady przemysłowe lub systemy kanalizacyjne może doprowadzić do przedostania się szkodliwych substancji do rzek, jezior i wód gruntowych. Stanowi to zagrożenie nie tylko dla ryb i innych organizmów wodnych. Zanieczyszczona woda może stać się niebezpieczna dla ludzi, którzy używają jej do picia, gotowania lub nawadniania pól.

 

Nie mniej poważne konsekwencje mają pożary w lasach i rezerwatach przyrody. Ogień niszczy drzewa, rośliny, gniazda i siedliska zwierząt. Niektóre gatunki mogą utracić terytoria niezbędne do rozmnażania się i przetrwania. Odbudowa takich obszarów przyrodniczych zajmuje czasem dziesiątki lat. A jeśli teren pozostaje zaminowany, ekolodzy i leśnicy nie mogą bezpiecznie prowadzić prac.

 

Wojna wpływa również na jakość powietrza. Wybuchy, pożary w zakładach przemysłowych oraz spalanie paliw powodują przedostawanie się do atmosfery dymu, pyłu i innych substancji zanieczyszczających. W przypadku uszkodzenia zakładów chemicznych niebezpieczne związki mogą rozprzestrzeniać się na znaczne odległości. Takie emisje stanowią zagrożenie dla zdrowia ludzi i mogą mieć długotrwały wpływ na ekosystemy.

 

Kolejnym problemem jest wykorzystywanie zasobów naturalnych jako narzędzia nacisku. Kontrola nad złożami ropy naftowej, gazu, surowców mineralnych, lasów i zasobów wodnych może stać się jedną z przyczyn konfliktów. Według danych Programu Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska (UNEP) w ciągu ostatnich dziesięcioleci co najmniej 40% wewnętrznych konfliktów zbrojnych było związanych z wykorzystaniem zasobów naturalnych. Ponadto konflikty, w których zasoby te odgrywają istotną rolę, charakteryzują się dwukrotnie wyższym prawdopodobieństwem ponownego zaostrzenia.

Jakie skutki wojny dla środowiska odczuwają ludzie

Ekologiczne skutki działań wojennych nie ograniczają się do zniszczonych drzew czy śmierci zwierząt. Mają one bezpośredni wpływ na codzienne życie ludzi. Zanieczyszczenie gleby może sprawić, że uprawa warzyw i zbóż stanie się niebezpieczna. Uszkodzenia infrastruktury wodnej pozbawiają społeczności dostępu do czystej wody. Z kolei zniszczenie pastwisk, lasów i gruntów rolnych pozbawia ludzi pracy i źródeł dochodu.

 

Szczególnie trudna jest sytuacja na terenach zaminowanych. Miny, niewybuchy i inne przedmioty wybuchowe nie znikają po zakończeniu działań wojennych. Stanowią one zagrożenie dla lokalnych mieszkańców, rolników, leśników i pracowników służb komunalnych. Z tego powodu ludzie nie mogą powrócić do normalnego życia, uprawiać ziemi ani korzystać z lasów. Rozminowywanie rozległych obszarów wymaga czasu, specjalistycznego sprzętu i znacznych środków finansowych.

 

Odbudowa środowiska naturalnego również może być bardzo kosztowna. Konieczne jest nie tylko usunięcie gruzu i odpadów, ale także sprawdzenie stanu gleby, wody i powietrza. Na skażonych terenach przeprowadza się badania, identyfikuje niebezpieczne substancje i wybiera metody oczyszczania. Czasami rekultywacja gleby trwa latami, a niektóre systemy przyrodnicze mogą nigdy nie powrócić do poprzedniego stanu.

 

ONZ podkreśla, że bez ochrony zasobów naturalnych nie da się zbudować trwałego pokoju. Jeśli po wojnie społeczności pozostają bez czystej wody, żyznych gruntów i dostępu do zasobów naturalnych, może to pogłębiać ubóstwo i wywoływać nowe konflikty. Dlatego kwestie ekologiczne powinny stanowić część nie tylko odbudowy kraju, ale także planów zapobiegania konfliktom.

Jak wojna wpływa na środowisko naturalne Ukrainy

Dla Ukrainy temat ten ma szczególne znaczenie ze względu na pełną skalę rosyjskiej agresji. Od początku inwazji działania wojenne, ostrzały, pożary oraz zniszczenia obiektów przemysłowych i cywilnych powodują szkody w środowisku naturalnym w różnych regionach. Zagrożone są lasy, obszary chronione, rzeki, gleby oraz siedliska dzikich zwierząt. Część terytoriów nie może zostać w pełni zbadana z powodu działań wojennych i zagrożenia minowego.

 

W 2022 roku Program Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska opublikował wstępny przegląd ekologicznych skutków wojny na Ukrainie. Zaznaczono w nim, że kraj ten stanął w obliczu wielowymiarowego kryzysu ekologicznego. Wojna pogłębiła istniejące już problemy i stworzyła nowe zagrożenia dla przyrody oraz zdrowia ludzi. Jednocześnie autorzy podkreślili, że do pełnej oceny skali zniszczeń potrzebne są dodatkowe badania terenowe.

 

Do głównych zagrożeń dla Ukrainy należą: zanieczyszczenie terenów przedmiotami wybuchowymi, uszkodzenia zakładów przemysłowych, pożary w lasach i na stepach, a także zanieczyszczenie zbiorników wodnych. Szczególne zagrożenie stanowią uszkodzenia obiektów energetycznych i infrastruktury komunalnej. Zniszczenie takich obiektów może prowadzić do wycieków paliwa, substancji chemicznych i nieoczyszczonych ścieków.

 

Skutki ekologiczne mają również charakter transgraniczny. Zanieczyszczenie powietrza i wody nie zawsze ogranicza się do jednego regionu lub kraju. Rzeki przenoszą zanieczyszczenia w dół biegu, a dym z rozległych pożarów może rozprzestrzeniać się na duże odległości. Dlatego skutki wojny dla ukraińskiego środowiska naturalnego mogą odczuwać również sąsiednie państwa.

 

Odbudowa przyrody po wojnie będzie wymagała kompleksowych działań. Najpierw konieczne jest zbadanie niebezpiecznych terenów i przeprowadzenie rozminowywania. Następnie – oszacowanie poziomu zanieczyszczenia, oczyszczenie wody i gleby oraz odbudowa lasów i naturalnych ekosystemów. Ważne jest również długoterminowe monitorowanie stanu środowiska, ponieważ część skutków może ujawnić się dopiero po pewnym czasie.

Jak obchodzi się Międzynarodowy Dzień 6 listopada

Ten dzień nie ma utrwalonych tradycji ludowych ani obowiązkowych obrzędów. Jego głównym celem jest zwrócenie uwagi na problem oraz wyjaśnienie, dlaczego ochrona przyrody powinna stanowić część bezpieczeństwa międzynarodowego. W różnych krajach z okazji tej daty organizowane są wydarzenia edukacyjne, konferencje, dyskusje i spotkania ekspertów. Uczestniczą w nich ekolodzy, naukowcy, przedstawiciele organizacji międzynarodowych, instytucji państwowych i stowarzyszeń społecznych.

 

Szczególną uwagę poświęca się dyskusji na temat tego, jak zmniejszyć szkody wyrządzane środowisku podczas konfliktów oraz jak pomóc krajom w odbudowie po działaniach wojennych. Eksperci poruszają kwestie ochrony zasobów wodnych, lasów, rezerwatów przyrody i gruntów rolnych. Poruszają również kwestie rozminowywania, oceny szkód ekologicznych oraz odpowiedzialności za niszczenie przyrody. Takie spotkania pomagają w wymianie doświadczeń i poszukiwaniu wspólnych rozwiązań.

 

W obchody tego dnia mogą włączyć się również zwykli ludzie. Można na przykład rozpowszechniać sprawdzone informacje na temat ekologicznych skutków wojny, wspierać inicjatywy na rzecz ochrony przyrody oraz brać udział w bezpiecznych akcjach wolontariackich. Jednocześnie nie należy samodzielnie odwiedzać lasów, pól ani zbiorników wodnych na terenach, które mogły ucierpieć w wyniku działań wojennych lub nadal są zaminowane.

 

Międzynarodowy Dzień 6 listopada przypomina, że przyroda nie zna granic i nie jest w stanie sama się przed wojną obronić. Zniszczone lasy, zanieczyszczone rzeki i zatruta ziemia wpływają na życie ludzi jeszcze długo po tym, jak ucichną wybuchy. Dlatego ochrona środowiska nie jest kwestią drugorzędną, lecz ważnym elementem bezpieczeństwa, odbudowy i przyszłości kolejnych pokoleń.