Roman Abramowicz i jego doradcy finansowi mogli przez lata ukrywać prawdziwą strukturę aktywów rosyjskiego miliardera za pomocą spółek offshore, dokumentów z datami wstecznymi oraz zmian w sprawozdaniach korporacyjnych. Analiza wycieku setek tysięcy dokumentów wykazała, w jaki sposób poprzez sieć spółek na Cyprze i Brytyjskich Wyspach Dziewiczych mogły być ukrywane miliardy dolarów, a także zmniejszane zobowiązania podatkowe.
Nie jest to pierwsza historia łącząca byłego właściciela klubu piłkarskiego „Chelsea” z nieprzejrzystymi strukturami finansowymi. Już w 2023 roku Wielka Brytania nałożyła sankcje na cypryjskich pośredników finansowych, których rząd oskarżył o pomoc Abramowiczowi i innemu rosyjskiemu oligarcha, Aliszerowi Usmanowowi, w ukrywaniu majątku.
Teraz nowe materiały ponownie zwróciły uwagę na to, w jaki sposób profesjonalni doradcy, rejestry spółek i międzynarodowe centra finansowe mogły pomagać rosyjskiemu kapitałowi w unikaniu kontroli organów regulacyjnych.
UA.News opisuje, co dokładnie odkryli dziennikarze w finansowej historii Abramowicza, jak działają mechanizmy offshore, którzy jeszcze z rosyjskich miliarderów korzystali ze skomplikowanych struktur własnościowych oraz jaką rolę w ochronie ich majątku odgrywają prawnicy, księgowi, fundusze powiernicze i firmy pośredniczące.
Co dokładnie ujawniło śledztwo dotyczące Abramowicza
Śledztwo przeprowadzone przez The Bureau of Investigative Journalism we współpracy z BBC Panorama, The Guardian i innymi mediami opiera się na dokumentach ujawnionych w ramach afera Cyprus Confidential. Według dziennikarzy odkryli oni ponad tysiąc dokumentów korporacyjnych, które mogły zostać antydatowane w okresie od 1999 do 2013 roku.
Chodzi o umowy, zlecenia płatnicze, korespondencję i inne dokumenty, które miały potwierdzać określoną sekwencję operacji finansowych. Jednak, jak twierdzą autorzy śledztwa, część tych dokumentów została sporządzona wiele lat po datach w nich wskazanych. Taka praktyka mogła zmieniać dokumentacyjną historię posiadania aktywów i stwarzać wrażenie, że przekazanie pieniędzy lub majątku nastąpiło wcześniej niż w rzeczywistości.
Według szacunków dziennikarzy mechanizm ten pomógł ukryć aktywa o wartości co najmniej 10 mld dolarów oraz uniknąć znacznych płatności podatkowych. Jest to oszacowanie skali aktywów powiązanych z badanymi strukturami, a nie twierdzenie, że wszystkie te pieniądze zostały skradzione, skonfiskowane lub zniknęły z rachunków bankowych.
Jednym z kluczowych wątków stała się historia cypryjskiej firmy Kravin Investments. W maju 2003 roku otrzymała ona około 3 mld dolarów, z czego około 2 mld pozostało do jej dyspozycji. Środki te były przechowywane na rachunku lub udzielane w formie pożyczek innym spółkom, a zatem potencjalnie mogły generować dochód podlegający opodatkowaniu na Cyprze.
W 2005 roku doradcy finansowi zaczęli rozważać zmianę dokumentacji księgowej z poprzednich lat. W korespondencji, którą przeanalizowali dziennikarze, mowa była o konieczności zmiany sprawozdań finansowych firmy Kravin za lata 2003–2004. Następnie pojawiły się dokumenty, które przedstawiały spółkę nie jako właściciela środków, ale jako podmiot rzekomo przechowujący i inwestujący je w imieniu innej spółki — Kelvedon Worldwide, zarejestrowanej na Brytyjskich Wyspach Dziewiczych.
Część dokumentów, zgodnie z ustaleniami śledczych, została datowana na rok 2003, choć powstała co najmniej dwa lata później. W rezultacie w zaktualizowanej dokumentacji finansowej około 2 mld dolarów przestało być wykazywane jako aktywa należące do samej firmy Kravin. Jednocześnie mogła zniknąć podstawa do naliczania odpowiednich podatków od tych środków.
Ważne jest, aby zrozumieć, że niekoniecznie chodzi tu o fizyczne zniknięcie pieniędzy. Dziennikarze opisują przede wszystkim zmianę w dokumentacyjnym ujęciu aktywów: środki mogły pozostać w ramach sieci finansowej, ale sprawozdawczość już ich nie wykazywała tak jak wcześniej. Właśnie ta różnica między rzeczywistym przepływem pieniędzy a dokumentową historią ich posiadania ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia tej sprawy.
W materiałach pojawia się również firma Amiscan Investments — spółka, przez którą przepływały informacje o luksusowym majątku Abramowicza. W 2005 roku w dokumentach figurowały aktywa o wartości około 650 mln dolarów: nieruchomości w Wielkiej Brytanii i Francji, helikoptery, samoloty, jachty i samochody.
Później przestały one pojawiać się w sprawozdaniach firmy. Według dziennikarzy umowy sporządzone z datą wsteczną sprawiały wrażenie, jakby aktywa zostały przekazane jej udziałowcowi na Brytyjskich Wyspach Dziewiczych już na początku 2003 roku.
Kto pomagał Abramowiczowi w zarządzaniu siecią spółek offshore
W centrum śledztwa znalazły się nie tylko firmy, ale także osoby, które zapewniały ich funkcjonowanie. Wśród nich znalazł się Jewgienij Tenenbaum, wieloletni współpracownik Abramowicza, który kierował londyńską firmą Millhouse Capital UK, a także prawnicy, księgowi i konsultanci zaangażowani w zarządzanie strukturami finansowymi oligarchy.
Dziennikarze zwrócili szczególną uwagę na cypryjski oddział Deloitte oraz firmę Meritservus, utworzoną po wydzieleniu części działalności z Deloitte Cyprus. Zgodnie z wynikami śledztwa pracownicy tych podmiotów brali udział w przygotowywaniu dokumentów z datami wstecznymi, a firma Deloitte następnie weryfikowała i zatwierdzała sprawozdania finansowe szeregu spółek.
W materiałach pojawia się również Demetris Ioannides – były szef Deloitte Cyprus, który później stanął na czele Meritservus. Dziennikarze określają go jako jednego z kluczowych pośredników finansowych w sieci Abramowicza. W przeanalizowanej przez nich korespondencji Ioannides omawiał zmiany w sprawozdaniach finansowych oraz sporządzanie dokumentów dotyczących spółek powiązanych z oligarchą.
Osobny epizod dotyczy płatności w wysokości prawie 100 mln dolarów. Według śledczych, w celu uzasadnienia przekazania środków Abramowiczowi wykorzystano umowy konsultingowe, które mogły zostać sporządzone z datą wsteczną. Firma pośrednicząca rzekomo otrzymała pieniądze za usługi doradcze, a następnie przekazała prawie całą kwotę Abramowiczowi jako prowizję za działalność agencyjną. Dokumenty, jak twierdzą dziennikarze, zostały sporządzone już po przeprowadzeniu odpowiednich transakcji dotyczących akcji.
Przedstawiciele Abramowicza zaprzeczyli zarzutom uchylania się od podatków i wprowadzania w błąd cypryjskich organów. Według nich oligarcha opierał się na profesjonalnych rekomendacjach Deloitte Cyprus i innych konsultantów. Tenenbaum również zaprzeczył zarzutom o bezprawne działania. W Deloitte Cyprus oświadczono, że firma działa zgodnie z obowiązującym prawem, a upływ czasu od sporządzenia dokumentów uniemożliwia komentowanie konkretnych materiałów.
Mimo to śledztwo porusza szerszą kwestię: gdzie kończy się legalne planowanie podatkowe, a zaczyna manipulowanie dokumentami, które może służyć ukrywaniu majątku, rzeczywistych transakcji lub zobowiązań wobec państwa.
Co stało się z 760 mln funtów przed wprowadzeniem sankcji
W kwietniu 2023 r. rząd Wielkiej Brytanii nałożył sankcje na Demetrisa Ioannidesa i cypryjskiego prawnika Christodulosa Vassiliadesa. Władze brytyjskie oskarżyły ich o pomoc rosyjskim oligarchom w ukrywaniu aktywów za pomocą skomplikowanych struktur finansowych.
Zgodnie z oficjalnym komunikatem brytyjskiego rządu Demetris Ioannides tworzył nieprzejrzyste struktury offshore, które Roman Abramowicz wykorzystywał do ukrywania aktywów o wartości ponad 760 mln funtów. Chodzi o okres poprzedzający wprowadzenie brytyjskich sankcji wobec rosyjskiego biznesmena w marcu 2022 roku.
W tym samym komunikacie władze brytyjskie opisały działalność Christodoulosa Vassiliadesa związaną ze strukturami finansowymi Aliszera Usmanowa. Obaj prawnicy zostali objęci sankcjami ze względu na swoją rolę w zapewnianiu funkcjonowania sieci spółek powiązanych z rosyjskimi oligarchami.
Osobno w nowym śledztwie dziennikarskim dotyczącym struktur finansowych Abramowicza mowa jest o około 2 mld dolarów, które przestały pojawiać się w sprawozdaniach cypryjskiej spółki Kravin Investments po zmianach w dokumentach z poprzednich lat.
Autorzy śledztwa oszacowali również łączną wartość aktywów, których dotyczyły badane przez nich operacje finansowe, na co najmniej 10 mld dolarów.
Aliszer Usmanow: trusty offshore, nieruchomości i pośrednicy finansowi
Aliszer Usmanow — rosyjski miliarder, który posiadał aktywa w hutnictwie, górnictwie, telekomunikacji i innych branżach. W lutym 2022 r. Wielka Brytania nałożyła na niego sankcje, w tym zamrożenie aktywów i zakaz wjazdu. W kwietniu 2023 r. rząd brytyjski rozszerzył sankcje, obejmując nimi osoby i firmy powiązane z operacjami finansowymi Usmanowa.
Jedną z kluczowych postaci w tej sprawie stał się cypryjski prawnik Christodoulos Vassiliades. Według danych rządu brytyjskiego znajdował się on w centrum sieci trustów i spółek offshore powiązanych z Usmanowem oraz posiadłością Sutton Place w hrabstwie Surrey. Vassiliades został objęty brytyjskimi sankcjami 12 kwietnia 2023 r.
Tego samego dnia Wielka Brytania wprowadziła ograniczenia wobec spółek powiązanych z siecią finansową Usmanowa, w szczególności USM, Curzon Square Limited i Hanley Limited. Władze brytyjskie oświadczyły, że środek ten ma na celu rozszerzenie zakresu sankcji na aktywa powiązane z miliarderem, w szczególności na londyńską rezydencję Beechwood House, której wartość szacowana jest na około 90 mln funtów.
Kolejnym obiektem zainteresowania władz brytyjskich stał się Sutton Place — zabytkowa posiadłość w hrabstwie Surrey. Związek między Usmanowem, nieruchomością a siecią spółek offshore został wymieniony w komunikacie rządowym dotyczącym sankcji. Wykorzystanie trustów i spółek w tego typu strukturach oznacza, że w celu ustalenia praw do majątku konieczne jest zbadanie nie tylko dokumentów rejestracyjnych, ale także relacji między właścicielami prawnymi a osobami sprawującymi kontrolę nad aktywami.
W tej sprawie ważną rolę odegrały nie tylko aktywa samego biznesmena, ale także profesjonalni pośrednicy, którzy zapewniali funkcjonowanie struktur korporacyjnych. Rząd brytyjski uzasadnił sankcje wobec Vassiliadesa jego rolą w sieci finansowej Usmanowa.
Jednocześnie umieszczenie spółki na liście sankcyjnej nie oznacza automatycznego przejęcia jej majątku przez państwo: zgodnie z brytyjskim prawem sankcyjnym stosowane są ograniczenia dotyczące transakcji dotyczących aktywów.
Sulejman Kerimow: fundusz Heritage Trust i aktywa o wartości ponad 1 mld dolarów
Sulejman Kerimow — rosyjski miliarder, który wcześniej był członkiem Rady Federacji RF. W kwietniu 2018 r. Ministerstwo Finansów USA nałożyło na niego sankcje. W czerwcu 2022 r. władze amerykańskie ogłosiły zamrożenie aktywów funduszu Heritage Trust, których wartość w tamtym momencie przekraczała 1 mld dolarów.
Zgodnie z komunikatem Ministerstwa Finansów USA z dnia 30 czerwca 2022 r. Kerimow posiadał udziały w Heritage Trust — funduszu powierniczym zarejestrowanym w amerykańskim stanie Delaware. Decyzja Biura Kontroli Aktywów Zagranicznych Stanów Zjednoczonych (OFAC) nałożyła na fundusz ograniczenia mające zastosowanie do majątku osoby objętej sankcjami. W rezultacie aktywa funduszu zostały zablokowane i stały się niedostępne dla operacji zabronionych przez amerykańskie prawo.
Amerykańskie śledztwo wykazało, że do inwestowania środków w USA wykorzystywano sieć krewnych, doradców i podmiotów prawnych o nieprzejrzystej strukturze własnościowej. Według danych Departamentu Skarbu USA system ten utrudniał ustalenie powiązania między Kerimowem a odpowiednimi inwestycjami.
Sprawa Heritage Trust pokazała, że ograniczenia sankcyjne mogą dotyczyć nie tylko rachunków otwartych bezpośrednio na nazwisko osoby objętej sankcjami, ale także aktywów podmiotów prawnych, w których ma ona udział majątkowy. W tym celu amerykańskie organy zbadały strukturę własnościową oraz powiązania między trustem a Kerimowem.
Superjacht „Amadea”: postępowanie sądowe w sprawie konfiskaty
Kolejna sprawa związana z Kerimowem dotyczy superjachtu „Amadea”, którego wartość szacowano na około 300 mln dolarów. W kwietniu 2022 roku sąd na Fidżi zezwolił na zatrzymanie statku na wniosek Stanów Zjednoczonych. Władze amerykańskie twierdziły, że jacht faktycznie należał do Kerimowa, mimo że struktura prawna własności została sformalizowana za pośrednictwem innych spółek.
W październiku 2022 r. Departament Sprawiedliwości USA złożył pozew cywilny o konfiskatę jachtu „Amadea”. W pozwie strona amerykańska stwierdziła, że statek był powiązany z osobą objętą sankcjami, a wydatki na jego utrzymanie i eksploatację były pokrywane za pośrednictwem struktur, które – według śledztwa – ukrywały faktycznego właściciela.
Amerykańskie organy twierdziły również, że po nałożeniu sankcji do obsługi jachtu wykorzystywano płatności za pośrednictwem pośredników i spółek zarejestrowanych w różnych jurysdykcjach. Transakcje te stały się częścią materiału dowodowego w sprawie o konfiskatę.
Sprawa Amadea różni się od zablokowania Heritage Trust: w pierwszym przypadku chodzi o postępowanie sądowe dotyczące zajęcia konkretnego mienia, a w drugim – o zablokowanie aktywów trustu zgodnie z amerykańskim prawem sankcyjnym.
Bracia Rotenbergowie: restrukturyzacja korporacyjna po sankcjach z 2014 roku
Arkadiusz i Borys Rotenbergowie to rosyjscy biznesmeni, którzy zostali objęci sankcjami USA w 2014 roku po aneksji Krymu przez Rosję. Arkadiusz Rotenberg znalazł się również na liście sankcyjnej Unii Europejskiej w 2014 roku, natomiast Borys Rotenberg został umieszczony na tej liście przez UE po pełnej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku.
W czerwcu 2023 roku międzynarodowe konsorcjum dziennikarzy OCCRP oraz rosyjskiego wydawnictwa „Ważne historie” opublikowało śledztwo „The Rotenberg Files”. Opierało się ono na wycieku ponad 50 tysięcy dokumentów i e-maili firmy Evocorp, która zarządzała aktywami i sprawami biznesowymi rodziny Rotenbergów. Dokumenty obejmowały okres od 2013 do 2020 roku.
Na podstawie analizy korespondencji dziennikarze ustalili, że po nałożeniu sankcji struktury powiązane z rodziną Rotenbergów przeprowadzały restrukturyzacje korporacyjne, przenosiły aktywa między spółkami oraz korzystały z usług osób zaufanych. W realizacji tych operacji brali udział rosyjscy menedżerowie, zachodni prawnicy, bankierzy, konsultanci biznesowi oraz dostawcy usług korporacyjnych.
Jednym z głównych uczestników tego systemu dziennikarze wskazali Maksima Viktorowa – rosyjskiego biznesmena, właściciela Evocorp. Zgodnie z wynikami śledztwa Wiktorow i jego zespół koordynowali zarządzanie międzynarodowymi aktywami Rotenbergów oraz angażowali specjalistów w różnych krajach do rozwiązywania kwestii prawnych, bankowych i korporacyjnych, które pojawiły się po wprowadzeniu ograniczeń.
Jeden z konkretnych przypadków dotyczył Helsinki Halli — dużej wielofunkcyjnej hali w Finlandii, znanej również jako Hartwall Arena. W ujawnionych materiałach dziennikarze znaleźli memorandum zawierające plan restrukturyzacji korporacyjnej, którego celem było zachowanie udziału rodziny Rotenbergów w tym aktywu pomimo ograniczeń wynikających z sankcji.
W korespondencji prowadzonej po wprowadzeniu sankcji omawiano przygotowanie dokumentów i zmianę struktury własnościowej. Materiały wskazują, że decyzje korporacyjne były traktowane jako sposób na poradzenie sobie z ograniczeniami, które utrudniały zarządzanie międzynarodowymi aktywami.
Nieruchomości w Hiszpanii i spółki offshore
Kolejnym kierunkiem śledztwa są nieruchomości w Europie, w szczególności willa na hiszpańskim wybrzeżu powiązana z Borisem Rotenbergiem. Według danych OCCRP dokumenty wskazywały na wykorzystanie spółek offshore i osób powierniczych w strukturze własności nieruchomości.
Dziennikarze przeanalizowali dokumenty korporacyjne, rejestry własności oraz korespondencję, w której omawiano zmiany właścicieli i zarządzanie spółkami. W niektórych przypadkach nieruchomości były zarejestrowane na osoby, które nie były znanymi beneficjentami końcowymi tych aktywów. W dokumentach pojawiały się również spółki z Brytyjskich Wysp Dziewiczych oraz struktury powiązane z Cyprem.
W osobnym śledztwie opisano wykorzystanie w Rosji zamkniętych funduszy inwestycyjnych. Struktury te mają szczególny status prawny i nie ujawniają publicznie pełnego składu swoich udziałowców w sposób typowy dla otwartych rejestrów korporacyjnych. W dokumentach, które dziennikarze powiązali z posiedzeniem Banku Centralnego Rosji w lipcu 2017 r., wymieniono 13 takich funduszy powiązanych z rodziną Rotenbergów lub ich aktywami.
W ramach śledztwa opisano również udział instytucji finansowych i kancelarii prawnych w rozwiązywaniu kwestii związanych z zamrożonymi rachunkami i obsługą bankową. Jednocześnie sam fakt wymienienia instytucji w korespondencji nie oznacza, że uznano ją za winną naruszenia sankcji. OCCRP dało osobom wymienionym w śledztwie możliwość skomentowania opublikowanych ustaleń, a część z nich zaprzeczyła zarzutom o bezprawne działania.
Dlaczego sankcje nie wystarczają do kontroli nad aktywami oligarchów
Historie Romana Abramowicza, Aliszera Usmanowa, Sulejmana Kerimowa i braci Rotenbergów pokazują, że wykrycie i zablokowanie aktywów rosyjskich oligarchów jest znacznie trudniejsze niż wpisanie ich nazwisk na listy sankcyjne. Nieruchomości, inwestycje, prawa korporacyjne i rachunki mogą być zarejestrowane na różne spółki, trusty i osoby powiązane w kilku krajach. Dlatego ustalenie faktycznego właściciela wymaga analizy całej sieci powiązań prawnych i finansowych.
Ważną rolę w tych strukturach odgrywają profesjonalni pośrednicy – prawnicy, doradcy korporacyjni, powiernicy i specjaliści finansowi. Zapewniają oni rejestrację spółek, zarządzanie trustami oraz obsługę transakcji dotyczących majątku. Jednocześnie sam udział w tworzeniu lub obsłudze takich struktur nie dowodzi naruszenia prawa: odpowiedzialność zależy od konkretnych działań i dostępnych dowodów.
Dodatkowe trudności wynikają z różnic w ustawodawstwie poszczególnych krajów. Zamrożenie aktywów w jednej jurysdykcji nie zawsze automatycznie rozciąga się na powiązane spółki i majątek za granicą.
Może to wymagać odrębnych dochodzeń, międzynarodowych wniosków i orzeczeń sądowych. Podobnie zamrożenie aktywów, które ogranicza możliwość dysponowania nimi, nie jest równoznaczne z konfiskatą, która wymaga odrębnych podstaw prawnych.
