Dzisiaj mija dokładnie cztery lata od dnia, który dla wielu Ukraińców pozostaje jednym z najbardziej pamiętnych w tej wojnie. 11 listopada 2022 roku Siły Zbrojne Ukrainy wkroczyły do Chersoniu – jedynego centrum obwodowego, które rosyjskim wojskom udało się zdobyć po inwazji na pełną skalę, a które później musiały opuścić.
Oczywiście wcześniej okupowane były również inne stolice obwodów i regionów: Symferopol, Sewastopol, Donieck, Ługańsk. Była to jednak historia innego etapu wojny, która rozpoczęła się na długo przed rokiem 2022. Chersoń stał się natomiast, w gruncie rzeczy, jedynym naprawdę znaczącym „trofeum” Putina w tej wojnie – i stracił je.
Te dni dobrze zapadły w pamięć: powszechna euforia, łzy radości mieszkańców na ulicach Chersoniu, uściski z żołnierzami, ukraińskie flagi nad budynkami i tak dalej. Wydawało się, że zwycięstwo jest już blisko i że wojna wkrótce się skończy. Niestety, wyzwolenie miasta nie przyniosło jego mieszkańcom pokoju. Rosja nadal terroryzuje miasto i ludzi, których uważa za „swoich”, a w niektórych dzielnicach Chersoniu nawet samo wyjście na ulicę nadal wiąże się z realnym zagrożeniem życia.
Retrospektywa tych wydarzeń pokazuje: właśnie wtedy należało podjąć negocjacje. Był to moment największej siły Ukrainy i największej słabości reżimu Putina w tej wojnie. Jednak nikt nie myślał poważnie o negocjacjach w takiej atmosferze euforii. Wojna więc trwała dalej – i trwa do dziś.
A jednak dla mieszkańców Chersoniu jest to dziś święto, ponieważ cztery lata temu ich miasto powróciło do domu. Jak zajęto Cherson, jak wyglądało życie pod okupacją, w jaki sposób udało się je wyzwolić i co się tam dzieje teraz, cztery lata później? Więcej szczegółów – w artykule UA.News.
8,5 miesiąca okupacji: jak Rosja zajęła i utrzymywała Cherson
Cherson został zajęty już w pierwszych dniach pełnej inwazji, 3 marca 2022 roku. Miasto pozostawało pod kontrolą rosyjskich wojsk przez około 8,5 miesiąca, a okres ten stał się dla jego mieszkańców poważną próbą. Władze okupacyjne od razu zaczęły wprowadzać swoje zasady. Na tych, którzy odmawiali współpracy, mogły czekać działania filtracyjne, bezprawne zatrzymania, a czasami nawet zabójstwa. Kobiety, a czasami nawet mężczyźni, mogli zostać zgwałceni jako „środek nacisku”.
Maszyna represji zaczęła działać już od pierwszych dni okupacji. Dziesiątki osób zostało zabitych za odmienne poglądy, a wiele z nich do dziś uznaje się za zaginione bez śladu. Procedury filtracyjne przeprowadzano bezpośrednio na ulicach: okupanci zatrzymywali minibusy, trolejbusy i autobusy, sprawdzali dokumenty, a osoby budzące podejrzenia wywozono do miejsc tortur. Ludzie żyli w ciągłym strachu o siebie, o dzieci, o rodziców itp. Wiele osób próbowało wyjechać, ale było to niebezpieczne, a czasami po prostu niemożliwe.
Sytuacja z usługami komunalnymi pogarszała się z każdym miesiącem. Najpierw zniknął internet, potem zaczęły się przerwy w dostawach wody, a później zniknęło światło i łączność. Okupanci wywozili wszystko, co tylko mogli: karetki pogotowia, wozy strażackie, autobusy, sprzęt AGD, urządzenia, rury, metal, zboże, a nawet dobra kultury z muzeów. Chersoń stopniowo tracił oznaki normalnego życia.
Najgorsze jednak wydarzyło się jesienią 2022 roku, kiedy Siły Zbrojne Ukrainy zbliżały się już do miasta. Okupanci przygotowywali się do wycofania w taki sposób, aby wyrządzić maksymalne szkody dosłownie wszystkim żywym istotom. Przed odwróceniem się wysadzili elektrociepłownię i całkowicie zniszczyli stację transformatorową, która zapewniała zasilanie prawobrzeżnej części obwodu chersońskiego oraz znacznej części obwodu mykołajowskiego. Zniszczono trzy główne linie elektroenergetyczne, wysadzono wodociągi i kotłownie. Miasto pozostało bez ogrzewania, światła i wody — a zrobiono to celowo, w ramach realizacji taktyki „spalonej ziemi”, aby maksymalnie utrudnić życie tym, którzy zostali, oraz tym, którzy przybędą.
Jak wyzwolono Cherson: operacja, która zmusiła wroga do odwrotu
Wyzwolenie Chersoniu nie było przypadkiem ani nagłym przełomem. Była to starannie zaplanowana operacja ofensywna, która trwała miesiącami. Ofensywa na kierunku chersońskim rozpoczęła się pod koniec sierpnia 2022 roku, jeszcze przed rozpoczęciem operacji ofensywnej pod Charkowem. Już od połowy czerwca w mediach zaczęły pojawiać się doniesienia, że zakrojona na szeroką skalę ofensywa Sił Obronnych odbędzie się właśnie w obwodzie chersońskim. Te wielokrotnie powtarzane doniesienia miały na celu wprowadzenie wroga w błąd i zmuszenie go do przeniesienia rezerw na południe, wycofując je z innych obszarów – przede wszystkim z obwodu charkowskiego. I to zadziałało: Rosjanie rzeczywiście spodziewali się głównego uderzenia na południu.
Ofensywa w obwodzie chersońskim przebiegała w trzech etapach. Wojska ukraińskie zwiększały presję na pozycje wroga, jednocześnie niszcząc zaplecze logistyczne skupiska rosyjskich sił zbrojnych na prawym brzegu Dniepru. Już do 5 września 2022 r. udało się wyzwolić Nowodmitrivkę, Archangielskie, Tomyną Balka, Pravdyne, Ternowe Pody, Wysokopillia oraz stworzyć przyczółek na wschodnim brzegu rzeki Ingulec w rejonie Bilohrirki. Każda wyzwolona miejscowość przybliżała moment, w którym Rosjanie zrozumieją: nie uda im się utrzymać Chersoniu.
Swoją rolę w tej operacji odegrała legendarna Czornobaivka — wieś pod Chersoniem, która stała się znana daleko poza granicami obwodu. Wojska rosyjskie próbowały wykorzystać ją jako przyczółek obronny, ale za każdym razem ponosiły znaczne straty. Ukraińska artyleria niszczyła skupiska wrogiej techniki, magazyny amunicji i punkty dowodzenia. Czornobaivka kilkakrotnie przechodziła z rąk do rąk, ale ostatecznie znalazła się pod kontrolą Sił Zbrojnych Ukrainy.
Nie mniej ważnym czynnikiem było zniszczenie infrastruktury logistycznej. Most Antonowski – główne przejście przez Dniepr – znajdował się pod stałym ostrzałem Sił Obronnych. W nocy z 9 na 10 listopada okupanci sami go wysadzili, aby utrudnić postępy Sił Zbrojnych Ukrainy, ale to już nie mogło uratować ich ugrupowania. Wojska rosyjskie znalazły się w trudnej sytuacji: z jednej strony – ukraińska ofensywa, z drugiej – zniszczone przeprawy przez Dniepr. Dostawy amunicji, żywności i posiłków stały się niemożliwe. W związku z tym dowództwo Federacji Rosyjskiej podjęło decyzję o odwrocie.
Rankiem 11 listopada 2022 roku Siły Zbrojne Ukrainy wkroczyły do Chersoniu, Berysławia i Czarnojaówki oraz dotarły do linii Dniepru. Właściwie nie doszło do walk ulicznych o Cherson: Rosjanie wycofali się, nie odważając się na starcia na ulicach. Siły Obronne po prostu wkroczyły do miasta i na tym właściwie wszystko się skończyło. Ogólnie rzecz biorąc, w wyniku operacji ofensywnej w Chersoniu oddziały ukraińskich sił zbrojnych posunęły się naprzód o odległość do 40 km, wyzwoliły terytorium o powierzchni do 5700 km² i odzyskały do 200 miejscowości.
Było to bardzo poważne zwycięstwo militarne i symbol tego, że Ukraina jest w stanie odzyskać to, co do niej należy. Wtedy, w listopadzie 2022 roku, wielu wydawało się, że to początek końca wojny. Niestety, wszystko potoczyło się zupełnie inaczej.
Cztery lata później: pokój, który nigdy nie nadszedł
Dzisiaj, cztery lata później, Chersoń pozostaje miastem na linii frontu. Linia frontu cofnęła się na lewy brzeg Dniepru, ale Rosjanie nie zaprzestali terroru. Codziennie ostrzeliwują miasto z artylerii, niszcząc je za pomocą bomb kasetowych i dronów. Osobnym problemem są właśnie drony FPV i ich prawdziwe „polowanie” na cywilów. Okupanci celowo atakują ludzi na rowerach, w wózkach dziecięcych, na przystankach, w autobusach, a także pracowników służb komunalnych, którzy zaopatrują miasto w wodę, prąd i gaz. Nie są to przypadkowe ofiary, lecz świadoma strategia niszczenia miasta i jego mieszkańców.
Równie trudna jest sytuacja z podstawowymi dobrodziejstwami cywilizacji. Stan dostaw prądu, wody i wszystkiego innego waha się od po prostu złego do katastrofalnego, w zależności od sytuacji.
A jednak ludzie pozostają w mieście. Nie chcą opuszczać swoich domów, boją się grabieży, nie wiedzą, gdzie i za co będą mieszkać w innym miejscu itp. Ewakuacja jest nadal możliwa: zarówno koleją, jak i transportem samochodowym. Jednak ci, którzy przez te wszystkie lata nie wyjechali z Chersoniu, najprawdopodobniej już go nie opuszczą, bo to przecież ich dom, jak by na to nie patrzeć, i nie mają innego.
Podsumowując, cztery lata po wyzwoleniu Chersoniu można z pewnego dystansu ocenić wszystko, co się wydarzyło. Odzyskanie miasta było bardzo poważnym sukcesem militarnym, politycznym i symbolicznym Ukrainy oraz jej armii. Mówiąc szczerze, od tamtej pory Kijów nie odniósł jeszcze żadnego tak wielkiego zwycięstwa. Jednak wyzwolenie Chersonu nie zapoczątkowało pokoju: niestety, był to początek kolejnego etapu wojny, która trwa do dziś.
Z perspektywy czasu staje się jasne: negocjacje należało podjąć właśnie wtedy, w listopadzie 2022 roku. Był to moment największej siły Ukrainy i największej słabości reżimu Putina. Rosja wycofywała się na wielu kierunkach, jej armia ponosiła dotkliwe straty, logistyka została zniszczona itp. Był to moment, w którym można było spróbować utrwalić status quo, jakie ukształtowało się w tamtym czasie. Jednak tak się nie stało. Społeczeństwo było w euforii, prawie nikt nie chciał słyszeć o kompromisach i negocjacjach (takich ludzi nazywano niemal „zdrajcami”), a przywódcy polityczni nie znaleźli w sobie siły, by zaproponować niepopularne, ale ratujące sytuację rozwiązania.
Wojna więc trwała dalej i trwa do dziś. I jakkolwiek by się nie zakończyła, warunki tego bardzo, bardzo hipotetycznego zakończenia będą dla Ukrainy znacznie gorsze niż mogłyby być w listopadzie 2022 roku. Bo czas nie działa na korzyść Kijowa. W tym samym czasie Rosja całkowicie odbudowała i zmodernizowała swoją armię, znalazła nowych sojuszników w postaci Korei Północnej, Iranu, Chin itp., dostosowała się do sankcji itp. Tymczasem Ukraina jest mocno wyczerpana i całkowicie uzależniona od zachodniej pomocy, która staje się coraz mniej stabilna.
Jednak dzisiaj, jakkolwiek by na to nie patrzeć, jest to jednak święto: zarówno dla mieszkańców Chersoniu, jak i dla wielu Ukraińców w ogóle. Gorycz wynikająca z retrospektywnych ocen nie powinna go przyćmić. Cztery lata temu Chersoń powrócił do domu. Dla tysięcy ludzi, którzy wtedy wyszli na ulice z ukraińskimi flagami, była to niezwykle ważna chwila – i taką pozostaje do dziś.
