20 listopada 2026 — Dzień Narodzin Ukraińskiej Republiki Ludowej: jak Trzecia Deklaracja zmieniła historię Ukrainy
20 listopada w Ukrainie upamiętnia się ogłoszenie Ukraińskiej Republiki Ludowej — wydarzenie, które stało się jednym z kluczowych etapów odbudowy państwowości ukraińskiej w XX wieku. Właśnie tego dnia w 1917 roku Ukraińska Rada Centralna przyjęła Trzecią Uniwersalę, w której ogłosiła utworzenie UPR. Nie oznaczało to jeszcze pełnej niezależności od Rosji, jednak stało się ważnym krokiem w tym kierunku: UPR ogłoszono ostatecznie samodzielnym państwem już w styczniu 1918 roku.
20 listopada 2026 roku minie 109 lat od dnia proklamacji Ukraińskiej Republiki Ludowej. Datę tę wiąże się z Trzecim Uniwersalem Ukraińskiej Rady Centralnej, który uchwalono 20 listopada 1917 roku według kalendarza nowego. Zgodnie ze starym kalendarzem juliańskim, z którego wówczas korzystano, był to 7 listopada. Właśnie dlatego w dokumentach historycznych i badaniach często można spotkać podwójną datę — 7 (20) listopada.

Nie jest to święto państwowe z oficjalnym dniem wolnym od pracy, lecz historyczna data pamiątkowa, którą na Ukrainie upamiętnia się w kontekście historii narodowej i walki o niepodległość. Przypomina ona moment, w którym ukraiński ruch polityczny zrobił ważny krok od żądań autonomii do utworzenia własnej republiki. UPR posiadała własne organy władzy, rząd, akty prawne oraz terytorium, na które rozciągała się jej władza. Pomimo trudnych okoliczności i wojny ukraińscy działacze starali się zbudować państwo oparte na zasadach demokracji i prawach obywatelskich.
Ważne jest, aby zrozumieć, że 20 listopada 1917 roku Ukraina nie ogłosiła jeszcze pełnej niepodległości. Trzecia Uniwersalia określała UPR jako republikę, która miała zachować federacyjne powiązania z Republiką Rosyjską. Ostateczne zerwanie z tym zamysłem nastąpiło 22 stycznia 1918 r., kiedy Rada Centralna przyjęła Czwartą Uniwersalę i ogłosiła UPR samodzielnym i niepodległym państwem. Dlatego 20 listopada nie jest datą ogłoszenia niepodległości, lecz dniem narodzin Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Co działo się na Ukrainie przed proklamacją UPR
Aby zrozumieć znaczenie Trzeciego Uniwersalu, należy cofnąć się do wydarzeń wiosny 1917 roku. Wówczas w Imperium Rosyjskim miała miejsce rewolucja, w wyniku której cesarz Mikołaj II zrzekł się tronu, a władzę przejął Rząd Tymczasowy. System imperialny zaczął się rozpadać, a narody, które wcześniej znajdowały się pod władzą Petersburga, zyskały możliwość aktywniejszego dochodzenia swoich praw politycznych. Ukraińcy również skorzystali z tej szansy i zaczęli domagać się samorządności oraz praw narodowych.

W marcu 1917 roku w Kijowie utworzono Ukraińską Radę Centralną. Zrzeszała ona przedstawicieli ukraińskich partii politycznych, organizacji społecznych, stowarzyszeń kulturalnych i innych sił. Przewodniczącym Rady Centralnej został historyk i działacz społeczny Mykhajlo Hruszewski. Organizacja stopniowo przekształciła się w główny ośrodek reprezentujący ukraiński ruch narodowy. Jej zadaniem było doprowadzenie do politycznego samorządności Ukrainy oraz ochrona interesów ludności ukraińskiej.

Pierwszym ważnym krokiem była Pierwsza Uniwersalia, ogłoszona 23 czerwca 1917 roku. W dokumencie tym Rada Centralna oświadczyła, że naród ukraiński ma prawo samodzielnie kierować swoim życiem na własnej ziemi. Dokument ten faktycznie ogłaszał autonomię Ukrainy, choć nie przewidywał jeszcze odłączenia się od Rosji. Później, w lipcu, pojawiła się Druga Deklaracja – kompromis z Rządem Tymczasowym. Rada Centralna zgodziła się odłożyć ostateczne rozstrzygnięcie kwestii autonomii do czasu zwołania Ogólnorosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego, a w zamian wywalczyła częściowe uznanie swoich uprawnień.

Jesienią sytuacja gwałtownie się zaostrzyła. W październiku 1917 roku bolszewicy dokonali zamachu stanu w Piotrogrodzie, obalili rząd tymczasowy i przejęli władzę. W Rosji rozpoczęła się nowa konfrontacja, a władze centralne faktycznie straciły kontrolę nad wieloma terytoriami. Ukraina stanęła w obliczu zagrożenia chaosem i konfliktem zbrojnym. Rada Centralna zdawała sobie sprawę, że konieczne jest stworzenie solidniejszego systemu władzy oraz określenie statusu politycznego ziem ukraińskich. To właśnie te okoliczności skłoniły ją do proklamowania UPR.
Jak uchwalono Trzecią Uniwersalę
Decyzję o proklamacji Ukraińskiej Republiki Ludowej podjęto na posiedzeniu Małej Rady Ukraińskiej Rady Centralnej w Kijowie 20 listopada 1917 roku. Przed deputowanymi przemówił Mykhailo Hrushevsky. Podkreślał, że kraj potrzebuje silnego i przejrzystego systemu władzy, który będzie w stanie utrzymać porządek w czasie kryzysu politycznego. Jego zdaniem podstawą tego miała być proklamacja własnej republiki.

W tekście Trzeciego Uniwersalu Rada Centralna zwróciła się do narodu ukraińskiego oraz wszystkich narodów zamieszkujących terytorium Ukrainy. Dokument rozpoczynał się słowami o trudnym okresie, jaki nadszedł dla Republiki Rosyjskiej, oraz o niebezpieczeństwie bezrządzia. Autorzy podkreślali, że Ukraina również może pogrążyć się w chaosie, jeśli nie będzie miała jednolitej władzy. Następnie pojawiła się główna historyczna formuła dokumentu: „Od tej pory Ukraina staje się Ukraińską Republiką Ludową”.

Uniwersal ogłaszał powstanie UPR, ale jednocześnie przewidywał zachowanie federacyjnych więzi z Republiką Rosyjską. Rada Centralna miała wówczas jeszcze nadzieję, że Rosja przekształci się w federację równoprawnych i wolnych narodów. Oznaczało to, że Ukraina miała uzyskać własne organy władzy i samodzielnie rozstrzygać sprawy wewnętrzne, ale formalnie pozostać częścią szerszego związku federacyjnego. Takie podejście odzwierciedlało poglądy polityczne znacznej części ówczesnych ukraińskich działaczy, którzy nie byli jeszcze gotowi do natychmiastowego ogłoszenia pełnej niepodległości.
Po przyjęciu dokumentu jego treść została upubliczniona, a wiadomość o utworzeniu UPR stała się ważnym wydarzeniem dla społeczeństwa ukraińskiego. Dwa dni później, 22 listopada, w katedrze św. Zofii w Kijowie odbyło się uroczyste nabożeństwo. W pobliżu katedry ustawiły się oddziały wojskowe, a wydarzeniu towarzyszyły uroczystości. Było to jedno z pierwszych publicznych uczczeń powstania Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Jakie zmiany przewidywała Trzecia Uniwersala
Trzecia Uniwersala nie była jedynie oświadczeniem o utworzeniu nowej republiki. Zawierała konkretne postanowienia, które miały zmienić życie polityczne, gospodarcze i społeczne. Rada Centralna starała się pokazać, że UPR będzie państwem, w którym władza będzie uwzględniać interesy zwykłych ludzi. W dokumencie poruszono kwestie ziemi, pracy, swobód obywatelskich, sądów oraz praw społeczności narodowych.
Jedną z najważniejszych kwestii była ziemia. Uniwersal znosił prawo własności prywatnej w odniesieniu do majątków ziemskich, klasztornych, kościelnych i innych dużych, niepracyowych posiadłości rolniczych. Ziemia miała przejść w dyspozycję komitetów ziemskich, które miały określić zasady jej użytkowania. Decyzja ta odpowiadała oczekiwaniom wielu chłopów, którzy domagali się redystrybucji ziemi i sprzeciwiali się istnieniu wielkich gospodarstw ziemiańskich.

Dokument przewidywał również wprowadzenie ośmiogodzinnego dnia pracy. Dla robotników była to ważna kwestia, ponieważ na początku XX wieku ludzie w wielu zakładach pracowali znacznie dłużej. Rada Centralna obiecała ustanowić państwową kontrolę nad produkcją oraz podjąć działania mające na celu jak najszybsze zakończenie wojny. W kraju, który przeżywał rewolucję i I wojnę światową, postanowienia te miały szczególne znaczenie.

Osobny rozdział dotyczył praw i wolności obywateli. Trzecia Uniwersalia głosiła wolność słowa, prasy, wyznania, zgromadzeń, związków zawodowych i strajków. Gwarantowała nienaruszalność osoby i mieszkania, znosiła karę śmierci i ogłaszała amnestię dla więźniów politycznych. Mówiono również o reformie systemu sądownictwa i utworzeniu niezależnego sądu. Jak na tamte czasy były to dość odważne postanowienia demokratyczne.

Ważna była również dbałość o mniejszości narodowe. Ukraina była terytorium wielonarodowym, gdzie obok Ukraińców mieszkali Żydzi, Polacy, Rosjanie i przedstawiciele innych narodów. Uniwersal przewidywał dla nich prawo do autonomii narodowo-osobowej. Oznaczało to możliwość samodzielnego rozwijania własnego życia kulturalnego, edukacyjnego i społecznego. Rada Centralna dążyła zatem do budowy republiki nie tylko dla Ukraińców, ale także dla wszystkich narodów zamieszkujących jej terytorium.
Jakie terytoria wchodziły w skład UPR
Trzeci Uniwersal określił również terytorium Ukraińskiej Republiki Ludowej. W jej skład miało wejść dziewięć guberni, w których ludność ukraińska stanowiła większość. Były to gubernie kijowska, wołyńska, podolska, czernihowska, poltawska, charkowska, katerynosławska, chersońska i tawryjska. Jednocześnie Krym na tym etapie nie był włączony do terytorium UPR.
Granice nie były traktowane jako ostateczne. W dokumencie zaznaczono, że kwestię przyłączenia części guberni kurskiej, woroneżskiej, chełmskiej oraz innych sąsiednich terytoriów, gdzie większość ludności stanowili Ukraińcy, należy rozstrzygać z uwzględnieniem woli lokalnych mieszkańców. Oznacza to, że Rada Centralna starała się wytyczyć granice zgodnie z zasadą narodowościową, a nie po prostu mechanicznie przenieść granice administracyjne dawnego imperium.
Stolicą UPR stał się Kijów. To właśnie tam działała Rada Centralna oraz jej rząd – Sekretariat Generalny. Do czasu zwołania Ukraińskiego Zgromadzenia Ustanawiającego miały one sprawować władzę ustawodawczą i wykonawczą. Zgromadzenie Ustanawiające planowano zwołać po to, aby przedstawiciele ludności mogli określić dalszy ustrój państwowy i ugruntować go w ustawodawstwie.

Co ciekawe, Uniwersal nie tylko określał terytorium republiki, ale także przewidywał konkretny plan polityczny na najbliższe miesiące. Wybory do Ukraińskiego Zgromadzenia Konstytucyjnego wyznaczono na 9 stycznia 1918 roku, a jego zwołanie zaplanowano na 22 stycznia. Jednak z powodu dalszych wydarzeń wojennych i politycznych nie udało się zrealizować tego planu w przewidzianej formie.
Dlaczego UPR nie stała się od razu niepodległa
Dzisiaj może wydawać się dziwne, że po ogłoszeniu własnej republiki Ukraina nadal utrzymywała więzi z Rosją. Jednak dla polityków z 1917 roku było to częścią ówczesnego planu budowy państwa. Rada Centralna miała nadzieję, że po rewolucji Rosja przekształci się w demokratyczną federację, w której różne narody będą miały równe prawa. Ukraina miała być jednym z takich podmiotów i samodzielnie rozstrzygać sprawy wewnętrzne.
Jednak wydarzenia szybko pokazały, że porozumienie się z nowymi władzami bolszewickimi będzie trudne. Bolszewicy nie uznawali linii politycznej Rady Centralnej i dążyli do rozszerzenia swojej władzy na tereny ukraińskie. Pod koniec 1917 roku konflikt między Kijowem a przywództwem bolszewickim zaostrzył się. Ukraina stanęła w obliczu realnego zagrożenia interwencją zbrojną.

W styczniu 1918 roku Rada Centralna podjęła kolejny krok. 22 stycznia przyjęto Czwartą Uniwersalę, która ogłosiła Ukraińską Republikę Ludową „samodzielnym, od nikogo niezależnym, wolnym i suwerennym państwem narodu ukraińskiego”. W ten sposób UPR ostatecznie ogłosiła niepodległość od Rosji. Dokument ten stał się logiczną kontynuacją procesu, który rozpoczął się wraz z proklamacją republiki w listopadzie 1917 roku.

Jednak walka o zachowanie państwowości trwała nadal. UPR musiała stawić czoła ofensywie bolszewickiej, przetrwać zmiany polityczne i trudne negocjacje międzynarodowe. W latach 1918–1921 ukraińskie wojska i rząd kontynuowały walkę o niepodległość, ale nie udało się utrzymać państwa w warunkach konfliktu zbrojnego. Mimo to doświadczenie UPR stało się ważną częścią historii tworzenia państwa ukraińskiego, a idea niepodległej Ukrainy nie zniknęła.
Jak dziś obchodzi się Dzień ogłoszenia UPR
Dzień proklamacji UPR nie ma statusu odrębnego święta państwowego z oficjalnym dniem wolnym od pracy. Jest to przede wszystkim data historyczna, którą upamiętnia się w ramach wydarzeń poświęconych rewolucji ukraińskiej z lat 1917–1921 oraz walce o niepodległość. Na Ukrainie nie ma jednego obowiązkowego scenariusza obchodów tego święta, jak na przykład w przypadku Dnia Niepodległości czy Dnia Konstytucji. Jednocześnie historycy, muzea, archiwa, placówki edukacyjne i organizacje społeczne regularnie przypominają o wydarzeniach z listopada 1917 roku.

W muzeach z okazji tej daty mogą być otwierane wystawy tematyczne, prezentowane kopie dokumentów historycznych, fotografie oraz materiały dotyczące działalności Rady Centralnej. Zwiedzającym opowiada się o Mykhajlu Hruszewskim, Wołodymyrze Winnichenku, Symonie Petliurze i innych działaczach ukraińskiego ruchu niepodległościowego. Szczególną uwagę poświęca się tekstom uniwersali, ponieważ to właśnie one pomagają zrozumieć, jak zmieniały się postulaty polityczne ruchu ukraińskiego w latach 1917–1918.

W szkołach i na uniwersytetach tę datę można wykorzystać do prowadzenia lekcji tematycznych, wykładów i dyskusji. Uczniowie i studenci zapoznają się z historią rewolucji ukraińskiej, porównują Pierwszy, Drugi, Trzeci i Czwarty Uniwersal, omawiają, dlaczego Rada Centralna początkowo dążyła do autonomii, a później ogłosiła niepodległość. Organizowane są również quizy historyczne, pokazy filmów dokumentalnych oraz spotkania z badaczami.

Ważną rolę odgrywają publikacje dokumentów historycznych i materiałów archiwalnych. Dzięki archiwom cyfrowym można dziś przeczytać tekst Trzeciej Uniwersali, obejrzeć jej historyczne kopie i dowiedzieć się, jak dokładnie przebiegało ogłoszenie UPR. Pozwala to nie tylko upamiętnić tę datę, ale także samodzielnie zapoznać się z dokumentem, który stał się jednym z kluczowych aktów ukraińskiej państwowości.

W Kijowie szczególne znaczenie symboliczne ma Plac św. Zofii oraz katedra św. Zofii. To właśnie tam 22 listopada 1917 roku odbyły się uroczystości z okazji proklamacji UPR. Dlatego historyczne wycieczki po centrum stolicy, opowieści o Radzie Centralnej oraz wspomnienia o wydarzeniach w pobliżu katedry św. Zofii są jednym ze sposobów uczczenia tej daty. Jednocześnie współczesne wydarzenia niekoniecznie odtwarzają wydarzenia z 1917 roku — ich format zależy od organizatorów i konkretnego roku.
Ciekawostki dotyczące Trzeciej Uniwersalii i UPR
- Ukraińska Republika Ludowa została proklamowana po bolszewickim przewrocie w Piotrogrodzie. Rada Centralna obawiała się, że chaos polityczny w Rosji przeniesie się na tereny ukraińskie. Dlatego utworzenie republiki miało nie tylko symboliczne, ale i praktyczne znaczenie — należało ustalić, kto będzie rządził Ukrainą.
- Trzecia Uniwersala nie była proklamacją pełnej niepodległości. Dokument ten mówił o federatywnych związkach z Republiką Rosyjską. Niepodległość UPR ogłoszono oficjalnie dopiero 22 stycznia 1918 roku w Czwartej Uniwersali.
- UNR miała własną stolicę — Kijów. Dokument określał dziewięć guberni, które miały wejść w skład republiki. Krym w tamtym momencie nie znajdował się na tej liście.
- Trzeci Uniwersal zawierał postępowe jak na tamte czasy postanowienia społeczne. Przewidywał on ośmiogodzinny dzień pracy, zniesienie kary śmierci, amnestię dla więźniów politycznych oraz swobody demokratyczne. Mowa była również o zniesieniu wielkiego majątku ziemskiego.
- Dokument przewidywał ochronę mniejszości narodowych. Prawo do autonomii narodowo-osobowej mieli w szczególności Rosjanie, Żydzi i Polacy mieszkający na Ukrainie. Był to ważny zapis dla wielonarodowego społeczeństwa tamtych czasów.
- Proklamacji UPR towarzyszyły uroczystości w Kijowie. Dwa dni po przyjęciu Uniwersalu w katedrze św. Zofii odbyło się nabożeństwo, a na placu zgromadziły się oddziały wojskowe i ludzie. Tekst dokumentu odczytano podczas zgromadzenia ludowego.
Dlaczego ta data jest ważna dla współczesnej Ukrainy
Proklamacja Ukraińskiej Republiki Ludowej stała się jednym z kluczowych momentów odrodzenia państwowości ukraińskiej w XX wieku. Pokazała ona, że po wiekach przebywania w granicach imperiów Ukraińcy dążyli do posiadania własnych organów władzy, praw oraz możliwości samodzielnego decydowania o swojej przyszłości. Rada Centralna nie tylko ogłosiła swoje ambicje polityczne, ale podjęła próbę stworzenia instytucji państwowych i zapisania praw obywateli w konkretnym dokumencie.
Historia UPR przypomina również, że państwowość nie powstaje wyłącznie poprzez proklamację. Należy ją bronić, rozwijać i wypełniać rzeczywistą treścią. Ukraińska Republika Ludowa zmagała się z wojną, wewnętrznymi sprzecznościami i presją zewnętrzną. Jej przywództwo musiało podejmować decyzje w warunkach, gdy sytuacja zmieniała się bardzo szybko, a czasu na budowę stabilnych instytucji państwowych prawie nie było. Dzisiaj Trzecia Uniwersalna ma znaczenie nie tylko jako dokument historyczny. Pokazuje on, że ukraińska tradycja państwowa ma głębsze korzenie niż ogłoszenie niepodległości w 1991 roku. UPR stała się częścią tej tradycji, a doświadczenia rewolucji ukraińskiej wpłynęły na późniejsze rozumienie ukraińskiej niepodległości.
Dlatego 20 listopada to okazja, by wspomnieć ludzi, którzy ponad sto lat temu próbowali zbudować własną republikę, oraz decyzje, które okazały się ważne dla historii Ukrainy. Trzecia Uniwersalia nie zakończyła walki o niepodległość, ale otworzyła nowy etap w odbudowie ukraińskiej państwowości. Właśnie z tego powodu proklamacja UPR pozostaje jednym z wydarzeń, o których warto pamiętać i o których warto mówić nie tylko w rocznicę, ale także w kontekście współczesnej historii Ukrainy.