Święto 28 października — Dzień Wyzwolenia Ukrainy od faszystowskich najeźdźców

Co roku 28 października w Ukrainie obchodzony jest Dzień Wyzwolenia Ukrainy od faszystowskich najeźdźców — pamiętna data związana z zakończeniem wypierania wojsk nazistowskich z terytorium Ukrainy podczas II wojny światowej. Święto to ustanowiono w 2009 roku, aby uczcić pamięć osób, które walczyły przeciwko nazistowskiej okupacji, oraz cywilów, którzy przeżyli wojnę. Jednocześnie historycy podkreślają: data ta nie oznacza, że Ukraina uzyskała wówczas niepodległość, ponieważ po wycofaniu się nazistów przywrócono tu reżim radziecki.

 

Tę pamiętną datę obchodzi się co roku 28 października. W 2026 roku przypada ona w środę. Oficjalną nazwę święta ustalono w dekrecie prezydenta Ukrainy z dnia 20 października 2009 r. nr 836/2009. Dokument ten przewidywał coroczne upamiętnianie wydarzeń związanych z wyparciem nazistowskich najeźdźców, a także pamięć o ludziach, którzy oddali życie podczas II wojny światowej.

 

Ten dzień poświęcony jest nie tylko żołnierzom, którzy brali udział w walkach. Ważne jest również upamiętnienie cywilów, którzy zginęli podczas okupacji, doświadczyli przymusowej pracy, głodu, prześladowań i zniszczenia swoich domów. Dla wielu ukraińskich rodzin wojna pozostała częścią historii rodzinnej, przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Dlatego 28 października to również okazja do upamiętnienia bliskich, którzy walczyli, byli w niewoli, zginęli lub nie powrócili do domu.

 

Jednocześnie Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zaleca stosowanie bardziej precyzyjnego sformułowania – „wyparcie nazistowskich okupantów z Ukrainy”. Lepiej opisuje ono wydarzenia z 1944 roku, ponieważ odwrót wojsk niemieckich nie przyniósł Ukrainie niepodległości politycznej. Po zakończeniu nazistowskiej okupacji tereny Ukrainy ponownie znalazły się pod władzą ZSRR, gdzie trwały represje i deportacje. Właśnie dlatego we współczesnych materiałach historycznych ważne jest rozróżnienie między wyparciem okupantów a uzyskaniem niepodległości państwowej.

Jak Ukraina przetrwała okupację nazistowską

II wojna światowa rozpoczęła się we wrześniu 1939 roku. Wówczas nazistowskie Niemcy zaatakowały Polskę, a 17 września na jej terytorium od wschodu wkroczyły wojska radzieckie. Wydarzenia te miały bezpośredni wpływ na tereny ukraińskie, z których część wówczas wchodziła w skład Polski. W czerwcu 1941 roku Niemcy zaatakowały ZSRR, a wojna ogarnęła pozostałą część terytorium Ukrainy.

 

Do końca 1941 roku większość Ukrainy znalazła się pod okupacją niemiecką. Władze nazistowskie wprowadziły surowy reżim, przeprowadzały masowe egzekucje, prześladowały Żydów i inne grupy ludności oraz wywoziły ludzi na przymusowe prace do Niemiec. Jednym z najstraszniejszych symboli okupacji stał się Babin Jar w Kijowie, gdzie we wrześniu 1941 roku naziści zamordowali dziesiątki tysięcy Żydów. W kolejnych latach rozstrzeliwano tam również inne osoby.

 

Okupacja spowodowała ogromne zniszczenia w ukraińskich miastach i wsiach. Ludzie tracili domy, pracę i możliwość swobodnego przemieszczania się. Władze nazistowskie wykorzystywały ludność jako siłę roboczą, a opór karano aresztowaniami i egzekucjami. Jednocześnie na terytoriach okupowanych działały organizacje podziemne i oddziały partyzanckie, które walczyły przeciwko wojskom niemieckim i administracji okupacyjnej.

 

Wyparcie wojsk nazistowskich rozpoczęło się już w 1943 roku, po przełomie na froncie wschodnim. Ważnym etapem była bitwa o Dniepr, podczas której wojska radzieckie przekroczyły rzekę i zajęły przyczółki na jej prawym brzegu. 6 listopada 1943 roku zajęły Kijów. W ciągu 1944 roku działania bojowe przeniosły się na zachód Ukrainy, a wojska kontynuowały natarcie w kierunku Karpat i Zakarpacia.

 

Wyparcie okupantów odbyło się kosztem ogromnych strat ludzkich. W walkach brały udział miliony ludzi, w tym Ukraińcy w szeregach Armii Czerwonej, członkowie podziemia i ruchu wyzwoleńczego, a także Ukraińcy walczący w armiach aliantów poza granicami kraju. Również ludność cywilna znalazła się między frontami, cierpiąc z powodu bombardowań, ewakuacji i braku żywności. Historia tego okresu znacznie wykracza poza historię poszczególnych bitew, ponieważ obejmuje doświadczenia ludzi z całej Ukrainy. 

Dlaczego wybrano datę 28 października

Data 28 października wiąże się z wydarzeniami z 1944 roku, kiedy to wojska radzieckie kontynuowały ofensywę na Zakarpaciu. W tradycji radzieckiej właśnie ten dzień utrwalił się jako data zakończenia wypędzenia wojsk niemieckich z terytorium Ukrainy w ówczesnych granicach Ukraińskiej SRR. Z czasem zaczęto go obchodzić jako Dzień Wyzwolenia Ukrainy od faszystowskich najeźdźców. W 2009 roku tę pamiętną datę oficjalnie ustanowiono dekretem prezydenta.

 

Jednak historycy zwracają uwagę na istotny szczegół. 28 października 1944 r. walki o Zakarpacie wciąż trwały, zwłaszcza w rejonie Czopu. Według danych Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej ostatni nazistowscy okupanci opuścili terytorium współczesnej Ukrainy pod koniec listopada 1944 roku. Dlatego 28 października jest ustaloną datą upamiętniającą, ale nie jest to dokładny dzień zakończenia wszystkich działań wojennych na ziemiach ukraińskich.

 

Istnieje jeszcze jedna istotna okoliczność. Po wyparciu nazistów Ukraina nie stała się niepodległym państwem. Władze radzieckie przywróciły kontrolę nad terytorium, a wraz z nią powróciły represje, prześladowania i deportacje. W szczególności w 1944 roku reżim radziecki deportował Tatarów krymskich z Krymu. Wydarzenia te przypominają, dlaczego terminy historyczne należy stosować ostrożnie i nie utożsamiać zakończenia jednej okupacji z odzyskaniem wolności.

 

Właśnie dlatego Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zaleca mówienie o „wyparciu nazistowskich okupantów”, a nie tylko o „wyzwoleniu”. Takie podejście pozwala dokładniej opisywać historię i nie pomijać wydarzeń, które miały miejsce po 1944 roku. Jednocześnie ta pamiętna data pozostaje okazją do oddania hołdu ludziom, którzy walczyli przeciwko reżimowi nazistowskiemu, niezależnie od tego, w jakich formacjach wojskowych służyli. 

Jak upamiętnia się poległych

28 października na Ukrainie odbywają się uroczystości upamiętniające wydarzenia z czasów II wojny światowej. W różnych miastach i gminach składane są kwiaty pod pomnikami, przy grobach zbiorowych i miejscach pamięci poświęconych poległym. W uroczystościach upamiętniających uczestniczą przedstawiciele władz lokalnych, organizacji społecznych oraz stowarzyszeń weteranów. Forma wydarzeń zależy od lokalnych uwarunkowań i decyzji organizatorów.

 

Ważną częścią pamięci pozostają historie konkretnych osób. W szkołach, bibliotekach i muzeach organizowane są lekcje tematyczne, wystawy, wykłady i spotkania poświęcone wojnie i okupacji. Badacze pracują z dokumentami archiwalnymi, zdjęciami i wspomnieniami naocznych świadków, aby odtworzyć wydarzenia i zachować imiona poległych. Materiały te pomagają zrozumieć, jak wojna zmieniła życie ukraińskich rodzin i całych społeczności.

 

Wiele osób w tym dniu wspomina swoich bliskich, którzy walczyli, byli w niewoli lub zginęli. Rodziny przeglądają stare zdjęcia, listy z frontu, dokumenty i odznaczenia. W niektórych społecznościach gromadzi się ustne świadectwa starszych pokoleń, aby przekazać je dzieciom i wnukom. Takie osobiste historie uzupełniają ogólny obraz wojny i pomagają nie sprowadzać jej wyłącznie do dat i nazw operacji wojskowych.

 

Dzisiaj upamiętnianie wiąże się również z przeciwdziałaniem fałszowaniu historii. Ukraińscy historycy podkreślają, że II wojna światowa nie była jedynie starciem dwóch armii na jednym froncie. Ukraińcy walczyli w różnych formacjach wojskowych, brali udział w ruchach oporu i padali ofiarami reżimów okupacyjnych. Dlatego ważne jest, by pamiętać nie tylko o zwycięstwach wojskowych, ale także o ofiarach cywilnych, Holokauście, pracy przymusowej, deportacjach i represjach.

Ciekawe fakty dotyczące wyparcia nazistowskich okupantów

• Dla Ukrainy wojna rozpoczęła się wcześniej, niż przyjęto to w tradycji radzieckiej. Niemiecka inwazja na ZSRR w czerwcu 1941 roku często stanowiła punkt wyjścia do liczenia wojny w radzieckich podręcznikach. Jednak II wojna światowa rozpoczęła się 1 września 1939 roku wraz z niemieckim atakiem na Polskę. Ziemie zachodnioukraińskie należały wówczas do Polski, dlatego Ukraińcy również odczuli skutki pierwszych działań wojennych. Fakt ten pozwala spojrzeć na historię Ukrainy w szerszym kontekście wojny z lat 1939–1945.
• Wyparcie okupantów nie nastąpiło w ciągu jednego dnia. Ofensywa wojsk radzieckich na terenach ukraińskich trwała od 1943 roku do końca 1944 roku. Wojska przemierzały wielkie rzeki, stepy, miasta i tereny górskie. Operacjom tym towarzyszyły zacięte walki i znaczne straty. Dlatego 28 października jest symboliczną datą pamiętną, a nie momentem, w którym wszystkie działania wojenne na terytorium współczesnej Ukrainy ustały jednocześnie.
• Ukraińcy walczyli na różnych frontach. Część z nich służyła w Armii Czerwonej, inni angażowali się w działalność podziemną i ruch wyzwoleńczy. Ukraińcy walczyli również w armiach aliantów i angażowali się w ruchy oporu w krajach europejskich. Ich doświadczenia były zróżnicowane, a poglądy polityczne nie zawsze były zbieżne. Jednak wszystkie te historie stanowią część ukraińskiego wymiaru II wojny światowej.
• Po odwróceniu się nazistów prześladowania nie ustały. Przywrócenie władzy radzieckiej wiązało się z represjami, deportacjami i walką z ukraińskim ruchem narodowym. W 1944 roku władze radzieckie przymusowo wysiedliły Tatarów krymskich z Krymu. Wiele osób zginęło podczas deportacji oraz w pierwszych latach wygnania. Wydarzenia te stanowią ważną część historii Ukrainy po wyparciu nazistowskich okupantów.
• Ta pamiętna data ma oficjalną nazwę, która obowiązuje od 2009 roku. Dekret prezydenta ustanowił Dzień Wyzwolenia Ukrainy od faszystowskich najeźdźców i właśnie tak nazywa się go w oficjalnym kalendarzu. Jednocześnie Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zaleca współczesne sformułowanie — Dzień wyparcia nazistowskich okupantów z Ukrainy. Wynika to z dbałości o precyzję terminów historycznych oraz dążenia do unikania radzieckich stereotypów propagandowych.

Dlaczego warto pamiętać o tych wydarzeniach

28 października to okazja, by przypomnieć sobie cenę, jaką Ukraińcy zapłacili podczas II wojny światowej. Wojna pochłonęła życie żołnierzy i ludności cywilnej, zniszczyła miasta i wioski, rozdzieliła rodziny i pozostawiła po sobie traumy na dziesięciolecia. Za każdą statystyką stoją ludzie, którzy stracili bliskich, domy lub możliwość powrotu do normalnego życia.

 

Jednocześnie data ta przypomina, jak ważne jest rzetelne opowiadanie o przeszłości. Wyparcie nazistowskich okupantów zakończyło jeden etap wojny na ziemiach ukraińskich, ale nie przyniosło Ukrainie niepodległości. Po 1944 roku kraj pozostawał w składzie ZSRR, a Ukraińcy nadal walczyli o prawa polityczne i narodowe. Ukraina odzyskała niepodległość 24 sierpnia 1991 roku.

 

Pamięć o II wojnie światowej to nie tylko składanie kwiatów i upamiętnianie dat. To także praca z źródłami historycznymi, ochrona archiwów rodzinnych, badanie doświadczeń różnych grup społecznych oraz szacunek dla wszystkich ofiar wojny. Zrozumienie przeszłości pomaga dostrzegać, w jaki sposób propaganda zniekształca fakty, i nie pozwala na wykorzystywanie historii do usprawiedliwiania przemocy. Właśnie dlatego 28 października pozostaje dniem pamięci, refleksji i oddania hołdu osobom, które przeżyły wojnę i walczyły przeciwko nazistowskiej okupacji.