10 października 2026 r. — Dzień walki o zniesienie kary śmierci w Europie

Każdego roku 10 października w Europie i na całym świecie porusza się temat zniesienia kary śmierci. Data ta przypomina, że nawet w przypadku najpoważniejszych przestępstw państwo nie powinno odbierać człowiekowi życia, a wymiar sprawiedliwości powinien chronić prawa każdego człowieka. Europejski Dzień Walki o Zniesienie Kary Śmierci został ustanowiony w 2007 roku w celu wzmocnienia międzynarodowego poparcia dla całkowitego odrzucenia tej kary.

 

Europejski Dzień Walki o Zniesienie Kary Śmierci obchodzony jest co roku 10 października. W 2026 roku przypada on w sobotę. Dzień ten poświęcony jest ochronie prawa do życia, dyskusji na temat sprawiedliwości orzeczeń sądowych oraz poszukiwaniu sposobów całkowitego odejścia od wyroków śmierci. Dzień ten pozwala również przypomnieć o osobach, które wciąż przebywają w celach śmierci, oraz o rodzinach, które od lat czekają na ostateczne rozstrzygnięcie spraw dotyczących ich bliskich.

 

Europejski Dzień zbiega się ze Światowym Dniem przeciwko Karze Śmierci. Dlatego 10 października do kampanii dołączają nie tylko instytucje europejskie, ale także organizacje praw człowieka i aktywiści z innych części świata. Zwracają oni uwagę na kraje, w których nadal stosuje się karę śmierci, i wzywają je do jej zniesienia. Jednocześnie data ta nie jest świętem w tradycyjnym rozumieniu. Jej głównym celem jest poruszenie ważnego tematu społecznego, wyjaśnienie stanowiska obrońców praw człowieka oraz przypomnienie, że walka o prawa człowieka trwa.

Jak powstał ten dzień

Decyzję o ustanowieniu Europejskiego Dnia Walki o Zniesienie Kary Śmierci podjął Komitet Ministrów Rady Europy 26 września 2007 roku. Inicjatywa ta stała się częścią długotrwałych działań państw europejskich i instytucji międzynarodowych opowiadających się za rezygnacją z wyroków śmierci. W grudniu tego samego roku Unia Europejska również poparła coroczne obchodzenie tej daty. W ten sposób 10 października stał się dniem wspólnych oświadczeń, kampanii informacyjnych i wydarzeń na rzecz zniesienia kary śmierci.

 

Wybór tej daty wiąże się ze Światowym Dniem przeciwko Karze Śmierci, który również przypada 10 października. Wspólne obchody pomagają połączyć wysiłki różnych krajów i organizacji, ponieważ kara śmierci pozostaje nie tylko problemem europejskim, ale i globalnym. Tego dnia przedstawiciele Rady Europy i Unii Europejskiej tradycyjnie wydają wspólne oświadczenia. Potwierdzają w nich swoje stanowisko przeciwko karze śmierci w każdych okolicznościach i wzywają inne państwa do podjęcia kroków w kierunku jej zniesienia.

 

Rada Europy konsekwentnie działa na rzecz tego, by zakaz kary śmierci stał się wspólnym standardem dla wszystkich jej państw członkowskich. Organizacja wiąże tę kwestię z ochroną prawa do życia oraz zakazem kar nieludzkich lub poniżających godność. Ważną rolę odgrywają międzynarodowe dokumenty prawne, które zobowiązują państwa do rezygnacji z kary śmierci. Dzięki wieloletnim wysiłkom Europa stała się regionem, w którym wyroki śmierci niemal całkowicie odeszły do przeszłości. 

Dlaczego Europa sprzeciwia się karze śmierci

Jedną z głównych przyczyn jest prawo do życia. Unia Europejska i Rada Europy uważają, że państwo nie powinno pozbawiać człowieka życia jako kary za przestępstwo. Obrońcy praw człowieka podkreślają również, że kara śmierci jest niezgodna z zasadą godności ludzkiej i nie może być usprawiedliwiona nawet ciężarem popełnionego przestępstwa. Stanowisko to nie oznacza, że winni powinni uniknąć odpowiedzialności. Chodzi o to, że kara musi być sprawiedliwa, a państwo powinno działać w granicach praw człowieka.

 

Kolejnym argumentem jest ryzyko pomyłki sądowej. Sądy mogą popełniać błędy, świadkowie – składać fałszywe zeznania, a dowody – okazywać się niewiarygodne. Jeśli osoba została skazana na karę pozbawienia wolności, błąd można czasem naprawić: ponownie rozpatrzyć sprawę, uwolnić niewinnego i zapewnić mu odszkodowanie przewidziane przez prawo. W przypadku kary śmierci przywrócenie życia nie jest już możliwe. Właśnie nieodwracalność takiej kary jest jedną z kluczowych przyczyn, dla których obrońcy praw człowieka opowiadają się za jej zniesieniem.

 

Krytycy kary śmierci zwracają również uwagę na nierówności w stosowaniu tej kary. W niektórych krajach ryzyko otrzymania wyroku śmierci może zależeć od możliwości finansowych oskarżonego, jakości obrony prawnej, sytuacji politycznej lub innych czynników. Organizacje międzynarodowe informują również o przypadkach, w których wyroki śmierci są wydawane po procesach sądowych, które nie spełniają standardów sprawiedliwego wymiaru sprawiedliwości. Ponadto w niektórych państwach kara śmierci jest stosowana za przestępstwa niezwiązane z umyślnym zabójstwem, w szczególności za niektóre przestępstwa związane z narkotykami. Międzynarodowe standardy praw człowieka przewidują znacznie węższe granice stosowania tej kary, nawet w krajach, w których nadal istnieje. 

Czy w Europie nadal obowiązuje kara śmierci?

W większości krajów europejskich kara śmierci została zniesiona. Rada Europy informuje, że jej 46 państw członkowskich tworzy obszar wolny od kary śmierci. Ważnym kamieniem milowym był rok 1997: od tego czasu w państwach członkowskich Rady Europy nie przeprowadzono żadnych egzekucji. Rezygnacja z kary śmierci stała się jedną z podstawowych zasad organizacji, a państwa ubiegające się o członkostwo muszą dostosować swoje ustawodawstwo do tego podejścia.

 

Na kontynencie europejskim pozostaje jednak wyjątek – Białoruś, która nie jest członkiem Rady Europy. Tam kara śmierci jest nadal przewidziana przez prawo i stosowana w praktyce. Rada Europy i Unia Europejska wielokrotnie wzywały władze białoruskie do wprowadzenia moratorium na egzekucje, a następnie do całkowitego zniesienia tej kary. Moratorium oznacza oficjalne zawieszenie wykonywania wyroków śmierci, nawet jeśli ustawodawstwo formalnie nadal zezwala na ich wydawanie.

 

Dla Europy kwestia ta ma nie tylko charakter prawny, ale także symboliczny. Rezygnacja z kary śmierci pokazuje, że prawo do życia musi pozostać podstawową zasadą nawet w sprawach dotyczących najpoważniejszych przestępstw. Jednocześnie instytucje europejskie podkreślają, że osiągniętego wyniku nie można uznać za ostateczny. Sprzeciwiają się one próbom przywrócenia kary śmierci i nadal wzywają kraje, w których jest ona nadal stosowana, do podjęcia kroków w kierunku jej zniesienia. 

Co dzieje się na świecie

Pomimo upowszechniania się idei zniesienia kary śmierci na świecie nadal istnieją państwa, w których skazuje się ludzi na śmierć i wykonuje wyroki śmierci. Według danych Amnesty International w 2025 roku organizacja odnotowała co najmniej 2707 egzekucji w 17 krajach. To o 78% więcej niż w 2024 roku, kiedy odnotowano 1518 egzekucji. Jednocześnie dane te nie obejmują tysięcy egzekucji, które według szacunków organizacji mogły mieć miejsce w Chinach, gdzie pełne statystyki pozostają tajemnicą państwową.

 

Liczby te pokazują, że międzynarodowa walka o zniesienie kary śmierci jest jeszcze daleka od zakończenia. Jednocześnie w wielu krajach rezygnacja z tej kary stała się już prawem lub utrwaloną praktyką. Według danych Amnesty International pod koniec 2025 roku 113 krajów całkowicie zniosło karę śmierci w swoim ustawodawstwie, a łącznie 145 państw zniosło ją w prawie lub w praktyce. Oznacza to, że większość krajów świata poczyniła już krok w kierunku rezygnacji z egzekucji, choć tempo zmian i sytuacja w poszczególnych regionach są zróżnicowane.

 

Obrońcy praw człowieka zwracają uwagę nie tylko na liczbę egzekucji, ale także na to, za jakie przestępstwa są one orzekane oraz na to, na ile sprawiedliwe były procesy sądowe. Przypominają również o osobach, które zostały później uniewinnione po wielu latach spędzonych w celach śmierci. Takie przypadki ponownie rodzą pytanie, czy państwo może sobie pozwolić na karę, której nie da się cofnąć po wykonaniu wyroku. Właśnie dlatego organizacje międzynarodowe wzywają kraje, które nie są jeszcze gotowe do całkowitego zniesienia kary śmierci, aby przynajmniej wprowadziły moratorium na jej stosowanie. 

Jak zauważono 10 października

Europejski Dzień Walki o Zniesienie Kary Śmierci nie ma tradycji podobnych do świąt ludowych czy uroczystych ceremonii. Obchodzony jest poprzez kampanie informacyjne, publiczne dyskusje, działania na rzecz praw człowieka oraz oficjalne oświadczenia. Unia Europejska i Rada Europy publikują wspólne oświadczenia, w których wyjaśniają swoje stanowisko i wzywają kraje na całym świecie do rezygnacji z wyroków śmierci. Mogą również odbywać się spotkania obrońców praw człowieka, dyskusje eksperckie oraz wydarzenia edukacyjne dla studentów i młodzieży.

 

Organizacje społeczne wykorzystują tę datę, aby opowiadać historie osób, które zostały skazane na karę śmierci, a następnie uniewinnione lub których sprawy budziły poważne wątpliwości. Takie historie pomagają pokazać, że za terminami prawnymi kryją się ludzkie losy. Organizacje publikują również badania, statystyki oraz objaśnienia dotyczące międzynarodowych standardów praw człowieka. W niektórych krajach organizowane są wystawy tematyczne, pokazy filmowe, wykłady lub akcje solidarności z osobami przebywającymi w celach śmierci.

 

Kolejnym kierunkiem działania są apele do rządów i parlamentów o zmianę ustawodawstwa. Aktywiści mogą domagać się zniesienia kary śmierci, wstrzymania wykonywania wyroków lub zapewnienia sprawiedliwego procesu sądowego. Ważnym elementem kampanii jest wyjaśnienie, dlaczego moratorium może stać się pierwszym krokiem do całkowitego zniesienia kary śmierci. Takie działania nie zawsze przyciągają dużą uwagę szerokiej publiczności, ale pomagają utrzymać ten temat w debacie publicznej i skłonić władze do podjęcia konkretnych decyzji.

 

Do tej inicjatywy mogą dołączyć również zwykli ludzie. Można na przykład zapoznać się z materiałami organizacji praw człowieka, rozpowszechniać sprawdzone informacje, wziąć udział w otwartym wykładzie lub porozmawiać z innymi o prawie do życia i sprawiedliwym wymiarze sprawiedliwości. Ważne jest, aby nie sprowadzać tego złożonego tematu do haseł, ale zrozumieć, dlaczego poszczególne kraje wybierają różne podejścia i jakie są konsekwencje ich decyzji. Głównym celem tego dnia nie jest tylko wyrażenie swojego stanowiska, ale wsparcie zmian, które pomogą chronić prawa człowieka w praktyce. 

Ciekawostki dotyczące walki o zniesienie kary śmierci

• Europejski i Światowy Dzień przypadają w tym samym dniu. Wybrano datę 10 października, aby europejskie inicjatywy stały się częścią szerszej międzynarodowej kampanii przeciwko karze śmierci.
• Europejski Dzień został ustanowiony w 2007 roku. Odpowiednią decyzję Komitet Ministrów Rady Europy podjął 26 września, a sam dzień obchodzony jest co roku 10 października.
• W państwach członkowskich Rady Europy od dawna nie wykonuje się kary śmierci. Według danych tej organizacji ostatnie egzekucje w jej państwach członkowskich miały miejsce w 1997 roku.
• Białoruś pozostaje wyjątkiem na kontynencie europejskim. Nie należy ona do Rady Europy i nadal stosuje karę śmierci.
• Proces znoszenia kary śmierci na świecie przebiega nierównomiernie. Według danych Amnesty International pod koniec 2025 roku 145 krajów zniosło karę śmierci w prawie lub w praktyce, ale w 17 krajach organizacja odnotowała w ciągu roku egzekucje. Dane te nie obejmują szacunków dotyczących tysięcy potencjalnych egzekucji w Chinach. 

Dlaczego ta data jest ważna

Europejski Dzień Walki o Zniesienie Kary Śmierci przypomina, że stosunek do tej kary jest również kwestią granic władzy państwowej i wartości życia ludzkiego. Nawet w przypadku szczególnie ciężkich przestępstw wymiar sprawiedliwości musi opierać się na rzetelnym procesie sądowym, wiarygodnych dowodach i poszanowaniu praw człowieka. Kara śmierci nie pozostawia możliwości naprawienia błędu po wykonaniu wyroku, dlatego jej nieodwracalność pozostaje jednym z głównych argumentów przeciwko tej karze.

 

10 października to okazja, by przypomnieć o krajach, które już zrezygnowały z wyroków śmierci, oraz o tych, którzy nadal walczą o ich zniesienie. Dzień ten przypomina również, że zmiany w ustawodawstwie są często wynikiem długotrwałej pracy obrońców praw człowieka, instytucji międzynarodowych i społeczeństwa obywatelskiego. Dla niektórych państw kolejnym krokiem jest moratorium, dla innych – całkowity zakaz ustawowy. Ogólny cel pozostaje ten sam: świat, w którym prawo do życia jest chronione, a sprawiedliwość nie przewiduje kary nieodwracalnej.