W środę, 11 listopada, podczas wspólnej konferencji prasowej z premierem Irlandii Michealem Martinem w Dublinie prezydent Wołodymyr Zełenski ponownie powtórzył tezę, którą już wcześniej wielokrotnie podkreślał: „mężczyźni w wieku poborowym powinni przebywać na Ukrainie”. Przyznał, że wielu wyjechało, ratując się przed wojną, i że z tego powodu sporo rodzin żyje w rozłące, ale podkreślił: ci, którzy powinni przebywać w kraju, aby go bronić, muszą wrócić.
Obok stał premier Irlandii, który praktycznie natychmiast zaprzeczył tej tezie na żywo w telewizji. Irlandia, według Martina, nie będzie przymusowo odsyłać ukraińskich mężczyzn na Ukrainę. Ten przypadek pokazuje, jak złożona i kontrowersyjna jest kwestia powrotu ukraińskich mężczyzn z Europy oraz jak różnie postrzegają ją w Kijowie i niektórych europejskich stolicach.
Nie chodzi o to, czy Europejczycy zaczną masowo deportować ukraińskich mężczyzn do Ukrainy. Z prawnego punktu widzenia jest to prawie niemożliwe i warto to od razu zaznaczyć. Pytanie brzmi inaczej: jak daleko Europa jest gotowa się posunąć w utrudnianiu życia tym, którzy już przebywają na jej terytorium, i jakie zasady ustanowi dla tych, którzy dopiero zamierzają przyjechać. Właśnie w tej kwestii w ostatnich miesiącach nastąpiły realne zmiany i to właśnie one będą determinować rzeczywistość setek tysięcy ukraińskich mężczyzn w najbliższych latach. Więcej szczegółów — w artykule komentatora politycznego UA.News Mykyty Trachuka.
Od powszechnej ochrony do podejścia selektywnego: co się zmieniło dla ukraińskich mężczyzn
Jeszcze rok czy półtora temu rozmowa o powrocie ukraińskich mężczyzn z Europy wydawała się raczej teoretyczna. Co więcej: kiedy po zeszłorocznym „kartonowym Majdanie” Zełenski zezwolił na wyjazd chłopcom do 22 roku życia, w ciągu zaledwie dwóch miesięcy jesieni 2025 roku kraj opuściło ponad 100 tysięcy osób. Jednak w ciągu 2026 roku temat ten przeszedł do sfery konkretnych decyzji. W lipcu Rada UE podjęła decyzję o przedłużeniu tymczasowej ochrony dla ukraińskich uchodźców do marca 2028 roku – ale z zasadniczą zmianą: odtąd azyl będzie przyznawany wyłącznie tym mężczyznom, którzy „wypełnili swoje obowiązki wojskowe” na Ukrainie.
Decyzja ta była wynikiem nacisków ze strony dwóch stron. Z jednej strony władze ukraińskie, które otwarcie proszą Europę o pomoc w sprowadzeniu mężczyzn z powrotem do kraju. Z drugiej — rządy europejskie, które coraz częściej podkreślają, że ochrona tymczasowa nie powinna przekształcać się w stałe schronienie dla osób unikających służby wojskowej. Według szacunków Eurostatu, w połowie 2026 roku z tymczasowej ochrony w UE korzystało około 1,2 mln pełnoletnich ukraińskich mężczyzn.
Niemcy poszły jeszcze dalej w praktyce. Od 9 października ukraińscy mężczyźni w wieku poborowym mogą uzyskać tymczasową ochronę w RFN wyłącznie pod warunkiem potwierdzenia legalnego przekroczenia granicy ukraińskiej oraz braku zobowiązań mobilizacyjnych. Dowodem może być pieczęć w paszporcie lub dokumenty potwierdzające zwolnienie ze służby.
Minister spraw wewnętrznych Niemiec Alexander Dobrindt wyjaśnił logikę tej decyzji bez zbędnych dyplomatycznych unikania: jeśli mężczyźni zostaną wykluczeni z systemu ochrony tymczasowej i/lub nie otrzymają pozytywnej decyzji w ramach procedury azylowej, są zobowiązani do powrotu na Ukrainę. Uchylanie się od służby wojskowej również nie stanowi podstawy do udzielenia azylu – w przeciwieństwie, nawiasem mówiąc, do sytuacji związanej z wojną w Syrii. Jak to się mówi: „nie rozumiecie, to co innego”. Nawiasem mówiąc, według stanu na maj w Niemczech przebywało co najmniej 350 tysięcy ukraińskich mężczyzn w wieku od 18 do 60 lat.
Wszystkie te zmiany nie zachodzą w próżni. Stanowią one część szerszego procesu, w ramach którego UE stara się znaleźć równowagę: nie deportować ludzi bezpośrednio, ale jednocześnie maksymalnie „utrudnić życie” tym, którzy dopiero przyjechali, zamierzają to zrobić, a nawet już otrzymali azyl. Jednak równowaga ta okazała się daleka od jednolitej w różnych krajach.
Europa nie jest monolitem: kto sprzeciwia się jednolitemu stanowisku w sprawie ukraińskich mężczyzn
Stanowisko Irlandii, przedstawione przez Micheala Martina, polega na zasadniczym sprzeciwie wobec przymusowego powrotu. Martin przyznał, że kwestia ta jest złożona, że wiele osób opuściło Ukrainę z powodu wojny oraz że Irlandia nadal prowadzi rozmowy z rządem ukraińskim na temat powrotu obywateli, ale biorąc pod uwagę fakt, że po zakończeniu wojny Ukraina będzie potrzebowała ludzi do odbudowy, a nie do natychmiastowej mobilizacji. W tej chwili Dublin nie będzie nikogo odsyłał do Kijowa.
Jeszcze bardziej konkretne i jednoznaczne stanowisko zajęła Węgry. Premier Péter Magyar oświadczył, że będzie nadal zapewniał ochronę Ukraińcom w wieku poborowym, nawet pomimo nowych ograniczeń UE. Budapeszt oficjalnie poinformował Komisję Europejską, że nie będzie stosował żadnych ograniczeń wobec osób, które mają niewykonany obowiązek wojskowy wobec Ukrainy.
Francja, według niektórych źródeł, również wyraziła sprzeciw wobec ograniczenia dostępu do systemu ochrony. Paryż nie wygłaszał głośnych publicznych oświadczeń na ten temat, a prezydent Macron konsekwentnie wspiera Zełenskiego we wszystkich jego przedsięwzięciach. Jednak w rzeczywistości odsetek odmów udzielenia schronienia we Francji jest znacznie niższy niż w innych krajach.
Luksemburg również oficjalnie sprzeciwiał się wyłączeniu mężczyzn z zakresu stosowania dyrektywy podczas dyskusji nad reformą w Radzie UE, nalegając na zachowanie jednolitego podejścia humanitarnego. Ostatecznie kraj ten przyjął nowe przepisy, ale w praktyce w Luksemburgu rzadko stosuje się surowe odmowy, choć podstawowa kontrola dokumentów przy wjeździe nadal obowiązuje.
Nie należy zapominać, że Europa to nie tylko UE. Kraje takie jak Mołdawia, Serbia, Albania i Macedonia Północna, pozostając oficjalnymi kandydatami do członkostwa w Unii Europejskiej, w praktyce mają pełne prawo nie stosować się do niektórych jej dyrektyw. Z czego, na dzień dzisiejszy, korzystają: tymczasowa ochrona w tych krajach pozostaje w pełni dostępna dla ukraińskich mężczyzn, a urzędy imigracyjne w Kiszyniowie, Belgradzie, Tiranie i Skopje nie wymagają żadnych dokumentów.
Prawo a polityka: dlaczego deportacja pozostaje mało prawdopodobna
Pomimo wszystkich dyskusji na temat zaostrzenia przepisów i ograniczenia dostępu do ochrony istnieje fundamentalna przeszkoda prawna, która sprawia, że masowy przymusowy powrót ukraińskich mężczyzn na Ukrainę jest praktycznie niemożliwy. Chodzi o zasadę non-refoulement, zapisaną w międzynarodowych konwencjach dotyczących uchodźców oraz w prawodawstwie UE. Zasada ta zabrania odsyłania osoby do kraju, w którym jej życie lub wolność są zagrożone – i kropka. Właśnie dlatego bezpośrednia deportacja do Ukrainy ze strony UE stanowiłaby naruszenie jej zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego.
Nie oznacza to jednak, że Europa nie może utrudniać życia ukraińskim mężczyznom w inny sposób. Ograniczenie dostępu do tymczasowej ochrony dla nowo przybyłych, wymóg udowodnienia legalności wyjazdu, odmowa przyznania świadczeń socjalnych, utrudnianie procedur przedłużania statusu itp. – wszystko to są narzędzia nacisku, które nie naruszają formalnego zakazu wydalania, ale tworzą realne bodźce do powrotu. Właśnie na tym poziomie będą się toczyć główne działania w najbliższych latach.
Znaczące jest to, że nawet Niemcy, które chyba najzdecydniej opowiadają się za koniecznością powrotu, nie mówią o przymusowym wydaleniu. Różnica jest zasadnicza: tak, jest to presja, ale nie bezpośrednia deportacja. I właśnie ta różnica będzie determinować rzeczywistą politykę UE w nadchodzących latach.
Opinie ekspertów
Politolog Maksym Honczarenko zauważa: spotkanie prezydenta Zełenskiego z premierem Irlandii Martinem wywołuje nową dyskusję na temat losu ukraińskich mężczyzn w Europie. Z Kijowa wielokrotnie słyszeliśmy o chęci ograniczenia udzielania schronienia Ukraińcom podlegającym obowiązkowi służby wojskowej. Usłyszeliśmy to również tym razem. Jednak irlandzki przywódca udzielił jasnej odpowiedzi: Dublin nie zamierza ścigać ani odsyłać z powrotem takich osób.
„W rzeczywistości wyznaczono wyraźną granicę: wsparcie dla Ukrainy będzie kontynuowane, ale Europa nie zamierza przejmować funkcji ukraińskich organów mobilizacyjnych. Niemniej jednak dychotomia między dążeniami humanitarnymi a wspieraniem interesów Kijowa staje się coraz bardziej oczywista. A dalszy los obywateli podlegających obowiązkowi wojskowemu pozostaje kwestią otwartą. Obiektywnie rzecz biorąc: prześladowania i masowe deportacje są obecnie mało prawdopodobnym scenariuszem. Europa działa zgodnie z zasadą non-refoulement i nie może wydalać uchodźców, których życie i wolność są zagrożone. Dlatego osoby, które już znalazły schronienie w krajach UE, są narażone na najmniejsze ryzyko. Zwłaszcza jeśli zdążyli już zintegrować się z lokalnym społeczeństwem, uzyskując zezwolenie na pobyt czasowy, pracę, dostęp do edukacji itp.
Inną kwestią jest sam mechanizm udzielania schronienia nowym uchodźcom. W tym przypadku można spodziewać się bardziej rygorystycznych zasad i kryteriów. Najbardziej prawdopodobnym rozwiązaniem jest tutaj przyznanie statusu prawnego wyłącznie w przypadku potwierdzenia braku zobowiązań wojskowych i/lub legalnego przekroczenia granicy ukraińskiej. Jest to najbardziej realistyczny scenariusz, ale jego wdrożenie również nie nastąpi od razu. Czeka nas stopniowe przejście. Podobnie mogą zostać uruchomione mechanizmy administracyjne i środki zachęcające. Część z nich już funkcjonuje. Takie programy już istnieją; jaskrawym przykładem jest międzynarodowy program AVRR lub niemiecki REAG/GARP, a także inne lokalne inicjatywy. Jest to łagodny mechanizm powrotu i może się sprawdzić w przypadku tych, którzy nie zdążyli zintegrować się z nowym środowiskiem. Nie należy jednak oczekiwać gwałtownego zwrotu w europejskiej polityce migracyjnej. Organy UE nie dążą do tego, by stać się zachodnią wersją TCC. Jednak na poziomie wymogów prawnych mogą z czasem zaostrzyć kryteria, a już teraz stosować łagodne mechanizmy” – jest przekonany Maksym Gonczarenko.
Politolog, dyrektor centrum „Trzeci Sektor” Andrij Zolotariow przyznaje: kwestia powrotu mężczyzn w wieku poborowym ponownie wywołała bardzo silny oddźwięk. Jednak marzenia prezydenta o tym, że Europejczycy zaczną odsyłać mężczyzn z powrotem na Ukrainę, nie mają żadnych podstaw – twierdzi ekspert.
„Rzeczywiście, można zaostrzyć warunki, uniemożliwić uzyskanie tymczasowej ochrony. I to już obserwujemy. Jednak Europejczycy z pewnością nie będą odsyłać ani deportować ludzi, którzy uciekają przed wojną. Premier Irlandii od samego początku oświadczał, że nie będą utrudniać warunków uzyskania tymczasowej ochrony. Takie samo stanowisko zajmuje Węgry. Na sto procent nie będą odsyłać ludzi na przykład takie kraje jak Słowacja i Czechy. Jeśli w stosunku do danej osoby toczy się postępowanie karne niezwiązane z prześladowaniami ze względu na poglądy polityczne lub inne kwestie związane ze służbą wojskową – to już inna sprawa. Jednak osób uciekających z Ukrainy przed wojną nie mogą odesłać.
A co najważniejsze: Zełenski nie powinien zastanawiać się nad tym, jak odesłać mężczyzn. Nawet gdyby zasypał polskie bagna minami przeciwpiechotnymi, a do rzeki Tisa wypuścił krokodyle, to wszystko nie powstrzymałoby napływu ludzi, którzy za wszelką cenę uciekają z kraju. Widzimy to na przykładzie sprawy „Kartagina” czy wydarzeń w Pietropawłowskiej Borszczagowce. Ludzie, którzy stoją przed wyborem między więzieniem a śmiercią, są gotowi posunąć się bardzo daleko. Przykładów, kiedy funkcjonariusze TCC stosują przemoc, jest wystarczająco dużo. Ludzie rozumieją, że z więzienia jest wyjście, a z grobu – nie ma”, – zapewnia politolog.
Zdaniem Zolotariowa wszystkie próby rozwiązania problemu zasobów mobilizacyjnych nie opierają się na solidnych podstawach. Takie próby będą się powtarzać. Jednak Europejczycy nie odesłają z powrotem żadnego z Ukraińców, którzy uciekli do Europy, i trzeba to zrozumieć – podsumował ekspert.
Podsumowując, odpowiedź na główne pytanie – czy Europa zacznie masowo odsyłać ukraińskich mężczyzn w wieku poborowym – wygląda następująco: nie dojdzie do bezpośredniej deportacji, ale presja będzie się nasilać. Praktyka pokazuje, że nie istnieje jednolita europejska polityka wobec ukraińskich mężczyzn i najprawdopodobniej nie powstanie. Każdy kraj będzie działał w oparciu o własne kalkulacje polityczne, tradycje prawne i stosunek do wojny na Ukrainie.
Istnieje jednak szerszy kontekst, o którym warto pamiętać. Dyskusja na temat powrotu mężczyzn to nie tylko kwestia samych zasobów mobilizacyjnych. To globalne pytanie o to, jak władze ukraińskie postrzegają przyszłość: swoją i swoich obywateli. Jeśli jedyną odpowiedzią na wyzwanie trwającej już prawie pięć lat (!) wojny jest „wyssanie” jak odkurzaczem wszystkich mężczyzn posiadających ukraiński paszport z całego świata i wysłanie ich na front do „strefy śmierci”dronów”, to warto szczerze przyznać: jest to strategia prowadząca do upadku, która fizycznie wyczerpuje naród i pozbawia kraj przyszłości.
O wiele bardziej produktywne byłoby skoncentrowanie wszystkich wysiłków na tym, aby wojna rzeczywiście zakończyła się jak najszybciej. Bo podczas gdy trwa dyskusja o tym, jak „dostać” mężczyzn z zagranicy, miliony ludzi na Ukrainie i poza jej granicami czekają na jedno: kiedy przestaną ginąć ludzie i kiedy będzie można wrócić do domu – nie po to, by umrzeć, ale po to, by żyć.
