28 października 2026 r. — Dzień powstania niepodległego państwa czechosłowackiego

28 października w Czechach obchodzi się Dzień powstania niepodległego państwa czechosłowackiego — święto narodowe poświęcone wydarzeniom z 1918 roku. Właśnie wtedy, pod koniec I wojny światowej, Czesi i Słowacy uzyskali możliwość utworzenia własnego państwa po długim okresie przynależności do Cesarstwa Austro-Węgierskiego. Chociaż Czechosłowacja przestała istnieć w 1993 roku, data ta nadal pozostaje ważna dla czeskiej pamięci narodowej.

 

Dzień powstania niepodległego państwa czechosłowackiego obchodzony jest co roku 28 października. W 2026 roku święto to przypada w środę, a Czechy będą obchodzić 108. rocznicę powstania Czechosłowacji. Jest to jedno z najważniejszych świąt państwowych w kraju, przypominające o powstaniu współczesnej państwowości czeskiej oraz walce o samostanowienie narodowe. W czeskim kalendarzu święto to nosi nazwę Den vzniku samostatného československého státu, co w języku ukraińskim oznacza „Dzień powstania niepodległego państwa czechosłowackiego”. Nie należy go mylić z Dniem Państwowości Czeskiej, który obchodzony jest 28 września. Październikowa data poświęcona jest właśnie proklamacji Czechosłowacji w 1918 roku.

 

28 października jest oficjalnym świętem państwowym i dniem wolnym od pracy w Czechach. Obchodzą go instytucje państwowe, organizacje społeczne, placówki kulturalne oraz zwykli obywatele. Dla wielu Czechów nie jest to tylko okazja do odpoczynku, ale dzień, w którym wspomina się osoby, dzięki którym kraj zdołał wyzwolić się spod panowania Habsburgów i stworzyć własną republikę. Historyczne znaczenie tej daty uznają również czeskie instytucje państwowe. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Czech określa rocznicę powstania Czechosłowacji jako jedno z najważniejszych świąt w kraju. Symbolizuje ona punkt zwrotny w wielowiekowej historii czeskiej państwowości. 

Dlaczego Czechosłowacja ogłosiła niepodległość w 1918 roku

Do 1918 roku ziemie czeskie oraz terytoria współczesnej Słowacji znajdowały się w granicach Cesarstwa Austro-Węgierskiego, choć miały różny status administracyjny. Czechy, Morawy i część Śląska należały do austriackiej części monarchii, natomiast ziemie słowackie wchodziły w skład części węgierskiej. Przez dziesięciolecia czescy i słowaccy politycy dążyli do większej niezależności, ochrony kultury narodowej oraz prawa do decydowania o własnej przyszłości.

 

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku zaostrzył te kwestie. Austro-Węgry brały udział w wojnie po stronie Niemiec i innych państw centralnych, a ich gospodarka i system polityczny stopniowo słabły. Pod koniec wojny imperium borykało się z niedoborem żywności, niezadowoleniem ludności i nasileniem ruchów narodowych. Na tym tle idea utworzenia niepodległej Czechosłowacji zyskiwała coraz większe poparcie.

 

Ważną rolę odegrali czescy i słowaccy politycy działający poza granicami imperium. Starali się oni przekonać państwa Antanty do poparcia utworzenia nowego państwa. W 1916 roku Tomasz Garrig Masaryk, Edward Beneš i Milan Rastislav Štefánik stali się kluczowymi postaciami Czechosłowackiej Rady Narodowej, która koordynowała zagraniczny ruch niepodległościowy.

 

Stopniowo ideę niepodległej Czechosłowacji poparły wiodące państwa Ententy. Francja uznała Czechosłowacką Radę Narodową za rząd tymczasowy w czerwcu 1918 roku, Wielka Brytania uczyniła to w sierpniu, a Stany Zjednoczone – we wrześniu. Był to ważny krok dyplomatyczny, ponieważ przyszłe państwo uzyskało międzynarodowe poparcie jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem niepodległości.

 

Jednocześnie walka o niepodległość toczyła się nie tylko przy stołach negocjacyjnych. Legiony czechosłowackie walczyły na różnych frontach I wojny światowej, w szczególności we Francji, we Włoszech i w Rosji. Składały się one z ochotników, emigrantów i jeńców wojennych, którzy popierali ideę utworzenia własnego państwa. Ich udział w wojnie pomógł zwrócić uwagę aliantów na czeski i słowacki ruch narodowy. 

Jak ogłoszono niepodległość Czechosłowacji

Jesienią 1918 roku Cesarstwo Austro-Węgierskie gwałtownie zbliżało się do rozpadu. Wojna wyczerpała jego gospodarkę, armia traciła zdolność do kontynuowania działań wojennych, a narody imperium coraz aktywniej domagały się niepodległości. W Pradze czescy politycy przygotowywali się do utworzenia własnego państwa, koordynując swoje działania z przedstawicielami ruchu zagranicznego.

 

18 października 1918 roku Tomáš Garrigue Masaryk ogłosił w Stanach Zjednoczonych deklarację niepodległości Czechosłowacji, znaną jako Deklaracja Waszyngtońska. W dokumencie tym mowa była o prawie Czechów i Słowaków do samodzielnego decydowania o swojej przyszłości oraz do budowania demokratycznego państwa. Masaryk sprzeciwiał się utrzymaniu władzy Habsburgów i uważał, że narody nie powinny pozostawać pod władzą, której nie uznają.

 

Jednak kluczowe wydarzenia miały miejsce bezpośrednio w Pradze 28 października. Tego dnia rozeszła się wiadomość o zgodzie Austro-Węgier na warunki rozejmu. Część ludności odebrała to jako potwierdzenie ostatecznej klęski imperium i zaczęła wychodzić na ulice. Ludzie gromadzili się na placach, prezentowali symbole narodowe i opowiadali się za utworzeniem niepodległego państwa.

 

Czeski Komitet Narodowy przejął władzę i ogłosił pierwszą ustawę o utworzeniu niepodległego państwa czechosłowackiego. W ten sposób 28 października stał się oficjalną datą jego powstania. Jednocześnie ogłoszenie niepodległości było wynikiem nie jednej decyzji, ale długotrwałej walki politycznej, międzynarodowej dyplomacji oraz wydarzeń spowodowanych rozpadnięciem się Austro-Węgier.

 

Niepodległość ogłoszono w atmosferze wielkiego entuzjazmu, jednak przed nowym państwem stały trudne zadania. Konieczne było utworzenie instytucji państwowych, zorganizowanie armii, naprawa gospodarki oraz określenie stosunków między Czechami a Słowakami. Pomimo tych trudności Czechosłowacja stała się jednym z nowych państw Europy Środkowej, które powstały po zakończeniu I wojny światowej. 

Kto stał u początków nowego państwa

Jedną z głównych postaci w procesie tworzenia Czechosłowacji był Tomasz Garrig Masaryk. Był filozofem, wykładowcą i politykiem, który konsekwentnie opowiadał się za utworzeniem niepodległego państwa dla Czechów i Słowaków. Podczas I wojny światowej Masaryk pracował za granicą, spotykał się z przedstawicielami państw sprzymierzonych i przekonywał ich do wsparcia ruchu czechosłowackiego. Po ogłoszeniu niepodległości został pierwszym prezydentem Czechosłowacji.

 

Edward Beneš był jednym z najbliższych współpracowników Masaryka. Zajmował się działalnością dyplomatyczną, pomagał organizować zagraniczny ruch oporu przeciwko Austro-Węgrom oraz reprezentował interesy przyszłego państwa przed sojusznikami. Później Beneš pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych, a następnie również został prezydentem Czechosłowacji. Milan Rastislav Štefánik – słowacki polityk, astronom i wojskowy, który służył w armii francuskiej. Pomagał w organizowaniu legionów czechosłowackich i działał na rzecz międzynarodowego uznania przyszłego państwa. Štefánik odegrał ważną rolę we współpracy czeskiego i słowackiego ruchu niepodległościowego.

 

Ważną rolę odegrali również politycy działający w samym kraju. Wśród nich byli Alois Rašin, Karel Kramář i Antonín Švehla. Brali oni udział w tworzeniu Komitetu Narodowego oraz w organizacji przekazania władzy po rozpadzie imperium. Niezależność stała się zatem wynikiem wspólnej pracy ruchu zagranicznego oraz działaczy politycznych w samej Pradze. 

Jak obchodzi się 28 października w Czechach

Uroczystości mają zazwyczaj charakter uroczysty i upamiętniający. Główne wydarzenia odbywają się w Pradze, gdzie przedstawiciele władz oddają hołd osobom, które przyczyniły się do powstania państwa i jego obrony. Jednym z głównych miejsc, w których odbywają się uroczystości, jest Narodowy Pomnik na wzgórzu Vitkov. Tam składa się wieńce pod pomnikiem Nieznanego Żołnierza i upamiętnia się tych, którzy polegli za ojczyznę.

 

W uroczystościach biorą udział przedstawiciele rządu, wojsko, duchowni oraz działacze kultury. Kwiaty składa się również pod pomnikami i w miejscach pamięci związanych z Tomášem Garrigem Masarykiem. W szczególności oficjalne uroczystości odbywają się przy jego grobie w Lanach oraz przy pomniku na praskim Hradczanie. W miastach i wsiach ludzie również przychodzą do lokalnych miejsc pamięci, aby złożyć kwiaty lub zapalić świeczki. Osobną tradycją jest uroczysta zmiana warty przed Zamkiem Praskim. Przyciąga ona uwagę mieszkańców i turystów, którzy przychodzą obejrzeć ceremonię. Tego dnia prezydent Czech mianuje również nowych generałów armii, co podkreśla państwowy i wojskowy charakter święta.

 

Wieczorem na Zamku Praskim odbywa się ceremonia wręczenia odznaczeń państwowych. Prezydent wyróżnia osoby, które wniosły znaczący wkład w rozwój kraju, kulturę, naukę, edukację, sport, życie społeczne lub obronę państwa. Nazwiska nagrodzonych są zazwyczaj ogłaszane podczas uroczystej ceremonii. Jest to jedna z najbardziej oczekiwanych części obchodów, która przyciąga uwagę czeskich mediów.

 

Oprócz oficjalnych uroczystości w różnych miastach organizowane są wystawy, wykłady historyczne i wydarzenia kulturalne. Muzea mogą organizować programy tematyczne poświęcone powstaniu Czechosłowacji oraz wydarzeniom z czasów I wojny światowej. W szkołach i placówkach edukacyjnych opowiada się o historii państwa i jego założycielach. Jednocześnie święto to nie wiąże się z żadną obowiązkową tradycją rodzinną: główny nacisk kładzie się na pamięć historyczną i uroczystości państwowe.

Co stało się z Czechosłowacją po 1918 roku

Po ogłoszeniu niepodległości Czechosłowacja zjednoczyła ziemie czeskie, Słowację i Zakarpacie. W skład nowego państwa weszły również terytoria Śląska, z których część była przedmiotem sporów z sąsiednimi krajami. Kraj charakteryzował się rozwiniętym przemysłem na ziemiach czeskich oraz znacznie bardziej rolniczą gospodarką w pozostałych regionach. Stwarzało to zarówno możliwości rozwoju, jak i trudności w zarządzaniu państwem wielonarodowym.

 

W okresie międzywojennym Czechosłowacja stała się republiką parlamentarną. Za prezydentury Masaryka kraj wspierał instytucje demokratyczne i posiadał jedną z najlepiej rozwiniętych gospodarek przemysłowych w Europie Środkowej. Jednocześnie w państwie tym mieszkały różne społeczności narodowe, w szczególności Czesi, Słowacy, Niemcy, Węgrzy i Rusini. Ich interesy polityczne nie zawsze były zbieżne, co z czasem stało się jednym z wyzwań dla kraju.

 

W 1938 roku, po podpisaniu układu monachijskiego, Czechosłowacja utraciła przygraniczne terytoria Sudetów, gdzie mieszkała znaczna mniejszość niemiecka. W marcu 1939 roku nazistowskie Niemcy zajęły terytoria czeskie, tworząc protektorat Czech i Moraw, a Słowacja ogłosiła się odrębnym państwem zależnym od Berlina. Po II wojnie światowej Czechosłowacja została przywrócona, ale wkrótce znalazła się pod władzą reżimu komunistycznego.

 

W 1989 roku w kraju miała miejsce Aksamitna Rewolucja, która położyła kres rządom komunistycznym. Cztery lata później, 1 stycznia 1993 roku, Czechosłowacja pokojowo podzieliła się na dwa niezależne państwa – Czechy i Słowację. Rozpad nastąpił w wyniku porozumienia przedstawicieli politycznych obu republik, bez szeroko zakrojonego konfliktu zbrojnego. Mimo to 28 października Czechy nadal obchodzą jako dzień powstania wspólnego państwa, które poprzedzało współczesną republikę. 

Ciekawostki dotyczące święta

• Niepodległość ogłoszono w kontekście wiadomości o zakończeniu wojny. Pod koniec października 1918 roku w Pradze rozeszły się informacje, że Austro-Węgry zgadzają się na warunki rozejmu. Część ludności odebrała to jako ostateczny koniec władzy imperialnej i wyszła na ulice. Wtedy właśnie rozpoczęły się wydarzenia, które doprowadziły do ogłoszenia niepodległej Czechosłowacji. Historycy zauważają, że informacja, która wywołała masowe demonstracje, nie była do końca dokładna, jednak data ta stała się symbolem narodzin państwa.
• Czechosłowacja zyskała międzynarodowe uznanie jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości. Zagraniczni politycy i legiony pracowali nad tym, aby przyszłe państwo miało poparcie sojuszników. Francja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznały Czechosłowacką Radę Narodową za rząd tymczasowy jeszcze przed 28 października. Pomogło to nowemu państwu szybciej rozpocząć działalność po rozpadzie Austro-Węgier.
• 28 października — dzień odznaczeń państwowych. W Czechach tradycyjnie z okazji tego święta odbywa się ceremonia wręczania najwyższych odznaczeń państwowych. Prezydent nagradza osoby za zasługi dla kraju, społeczeństwa, kultury i nauki. Jest to jedno z najważniejszych oficjalnych wydarzeń roku.
• Święto to przetrwało samą Czechosłowację. Chociaż wspólne państwo Czechów i Słowaków przestało istnieć w 1993 roku, 28 października pozostało świętem narodowym Czech. Przypomina ono o historycznym momencie, w którym powstała współczesna państwowość narodu czeskiego. Dla Słowacji data ta ma również znaczenie historyczne, choć główne święta państwowe tego kraju są związane z jego własną historią i niepodległością.

Dlaczego 28 października pozostaje ważną datą

Dla Czech 28 października to przede wszystkim dzień upamiętniający walkę o prawo do samodzielnego decydowania o przyszłości kraju. Powstanie Czechosłowacji było wynikiem wieloletniej pracy politycznej, dyplomacji oraz udziału ochotników w I wojnie światowej. Data ta przypomina, że niepodległość nie powstała sama z siebie: za nią stali konkretni ludzie, którzy pracowali nad wspólnym celem.

 

Święto to pozwala również przypomnieć sobie idee demokratyczne, które były ważne dla założycieli państwa. Masaryk i jego współpracownicy dążyli do zbudowania republiki opartej na reprezentacji politycznej i prawach obywatelskich. W kolejnych dziesięcioleciach Czechosłowacja doświadczyła okupacji, reżimu komunistycznego i pokojowego podziału, ale data 28 października zachowała swoje miejsce w pamięci historycznej.

 

Dzisiaj jest to dzień, w którym Czesi oddają hołd założycielom swojego państwa, składają kwiaty pod pomnikami, uczestniczą w uroczystych ceremoniach i wspominają drogę kraju do niepodległości. Dla współczesnych Czech 28 października to nie tylko wspomnienie roku 1918, ale także okazja do refleksji nad znaczeniem państwowości, demokracji i odpowiedzialności za przyszłość.