Święto 10 listopada: Od zawieszenia broni do święta narodowego – historia Dnia Zwycięstwa w Azerbejdżanie

10 listopada 2020 r. weszło w życie porozumienie o zawieszeniu broni między Azerbejdżanem a Armenią po 44-dniowej wojnie o Górski Karabach. Początkowo właśnie tę datę planowano ogłosić w Azerbejdżanie Dniem Zwycięstwa, jednak później przeniesiono ją na 8 listopada — na cześć zdobycia miasta Szusza. Dlatego 10 listopada pozostaje ważną datą w historii konfliktu, choć oficjalne święto państwowe obchodzi się obecnie dwa dni wcześniej.

 

10 listopada 2020 r. stał się ważną datą dla Azerbejdżanu, ponieważ właśnie wtedy weszło w życie trójstronne porozumienie o zaprzestaniu działań wojennych w Górskim Karabachu. Dokument podpisali prezydent Azerbejdżanu Ilham Alijew, premier Armenii Nikol Paszynian oraz prezydent Rosji Władimir Putin. Porozumienie przewidywało zawieszenie ognia, rozmieszczenie rosyjskich sił pokojowych w regionie oraz przekazanie Azerbejdżanowi kilku obszarów wokół Górskiego Karabachu. Dla Baku oznaczało to zakończenie 44-dniowej kampanii wojskowej, podczas której siły azerbejdżańskie odzyskały kontrolę nad szeregiem terytoriów. Właśnie dlatego władze kraju początkowo wybrały 10 listopada jako datę obchodów Dnia Zwycięstwa.

 

Jednak później datę święta państwowego zmieniono. 2 grudnia 2020 r. prezydent Azerbejdżanu podpisał dekret, zgodnie z którym Dzień Zwycięstwa miał być co roku obchodzony 10 listopada. Już następnego dnia, 3 grudnia, pojawiła się nowa decyzja: datę świąteczną przeniesiono na 8 listopada. Powodem tej zmiany było to, że 10 listopada w Turcji upamiętnia się Mustafę Kemala Atatürka – założyciela Republiki Tureckiej. Azerbejdżan i Turcja mają bliskie powiązania polityczne i kulturowe, dlatego władze postanowiły nie zbiegać się w terminach z dniem upamiętniającym Atatürka. Zamiast tego na Dzień Zwycięstwa wybrano dzień, w którym prezydent Azerbejdżanu ogłosił zdobycie Szuszy. 

 

W związku z tym obecnie 10 listopada nie jest oficjalną datą Dnia Zwycięstwa w Azerbejdżanie. Święto państwowe obchodzi się 8 listopada, a 10 listopada upamiętnia się przede wszystkim w związku z wejściem w życie porozumienia o zawieszeniu broni. W 2026 roku data ta przypada na wtorek. Jednocześnie w tym roku 10 listopada będzie dodatkowym dniem wolnym od pracy w Azerbejdżanie: Dzień Zwycięstwa 8 listopada przypada na niedzielę, dlatego dzień wolny zostaje przeniesiony na następny dzień roboczy. Nie oznacza to jednak, że święto państwowe ponownie przeniesiono z 8 na 10 listopada. 

Co poprzedziło zakończenie 44-dniowej wojny

Konflikt wokół Górskiego Karabachu ma długą historię. Pod koniec lat 80. XX wieku spór między Azerbejdżanem a Armenią zaostrzył się, a po rozpadzie Związku Radzieckiego przerodził się w wojnę na pełną skalę. Działania wojenne pierwszej wojny karabaskiej trwały na początku lat 90. i zakończyły się zawieszeniem broni w 1994 roku. Następnie znaczna część Górskiego Karabachu i przyległych obszarów znalazła się pod kontrolą sił armeńskich. Setki tysięcy ludzi opuściło swoje domy, a kwestia statusu regionu oraz powrotu wysiedlonych mieszkańców pozostawała nierozwiązana przez kolejne dziesięciolecia.

 

Międzynarodowi mediatorzy wielokrotnie próbowali pomóc stronom w osiągnięciu porozumienia pokojowego. Negocjacje toczyły się przy udziale Grupy Mińskiej OBWE, w skład której wchodzili przedstawiciele kilku państw. Nie udało się jednak osiągnąć porozumienia w sprawie ostatecznego rozwiązania konfliktu. Od czasu do czasu na linii starcia dochodziło do incydentów zbrojnych, a w kwietniu 2016 roku strony doświadczyły kilkudniowego zaostrzenia konfliktu, znanego jako czterodniowa wojna. Jesienią 2020 r. działania zbrojne ponownie przerodziły się w zakrojone na szeroką skalę starcia.

 

27 września 2020 r. na linii starcia rozpoczęły się intensywne walki. Azerbejdżan ogłosił operację kontrofensywną, a Armenia oraz siły nieuznanej Republiki Górskiego Karabachu również brały udział w działaniach wojennych. W ciągu kolejnych tygodni strony wykorzystywały artylerię, systemy rakietowe, pojazdy opancerzone i drony. Donoszono o ofiarach śmiertelnych i rannych wśród żołnierzy i ludności cywilnej, a także o zniszczeniach w miejscowościach. Konflikt wywołał zaniepokojenie społeczności międzynarodowej ze względu na zagrożenie dla ludności cywilnej oraz możliwość dalszego rozszerzenia działań wojennych w regionie.

Jakie terytoria znalazły się pod kontrolą Azerbejdżanu

Podczas 44-dniowej wojny wojska azerbejdżańskie przejęły kontrolę nad kilkoma miastami i rejonami, które wcześniej znajdowały się pod kontrolą sił armeńskich. Wśród nich znalazły się Dżebrajil, Fizuli, Zangelan i Gubadli. Jednym z najważniejszych wydarzeń było zdobycie Szuszy 8 listopada 2020 roku. Miasto to ma szczególne znaczenie dla Azerbejdżanu ze względu na swoją historię, architekturę i dziedzictwo kulturowe. To właśnie to wydarzenie stało się później podstawą do wyboru nowej daty Dnia Zwycięstwa.

 

Po podpisaniu porozumienia o zawieszeniu ognia Azerbejdżan przejął również kontrolę nad kilkoma rejonami zgodnie z jego warunkami. Rejon Agdam przeszedł pod kontrolę kraju 20 listopada, rejon Kelbadżar – 25 listopada, a rejon Łaczin – 1 grudnia 2020 roku. Terytoria te miały istotne znaczenie dla obu stron konfliktu, w szczególności ze względu na położenie miejscowości i szlaków transportowych. Dla osób, które opuściły swoje domy podczas pierwszej wojny karabaskiej, zmiany te stworzyły możliwość powrotu do rodzinnych miejsc. Jednocześnie wymagało to rozwiązania złożonych kwestii związanych z bezpieczeństwem, rozminowywaniem terenu oraz odbudową zniszczonej infrastruktury.

Co przewidywało porozumienie z 10 listopada

Trójstronne oświadczenie, które weszło w życie 10 listopada 2020 r., składało się z kilku głównych postanowień. Przede wszystkim strony miały całkowicie zawiesić ogień i wstrzymać działania bojowe na zajmowanych pozycjach. W regionie rozmieszczono rosyjski kontyngent pokojowy, który miał czuwać nad przestrzeganiem porozumień. Dokument przewidywał również przekazanie Azerbejdżanowi rejonów Agdam, Kelbadżar i Łaczin w określonych terminach. Osobno strony uzgodniły powrót uchodźców i osób przesiedlonych do regionu przy wsparciu Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Uchodźców.

 

Porozumienie przewidywało również odblokowanie połączeń transportowych w regionie. W szczególności strony miały zapewnić połączenia transportowe między zachodnimi rejonami Azerbejdżanu a Autonomiczną Republiką Nachiczewanu przez terytorium Armenii. Kontrola nad połączeniami transportowymi miała być sprawowana przez odpowiednie organy przy udziale strony rosyjskiej. Postanowienia te stały się częścią dalszych negocjacji dotyczących szlaków transportowych i powiązań gospodarczych na Kaukazie Południowym. Jednocześnie realizacja porozumień wiązała się z sporami między stronami dotyczącymi ich interpretacji i wykonania.

Dlaczego Szusza ma tak duże znaczenie dla Azerbejdżanu

Szusza to miasto w Karabachu, uważane za jedno z ważnych centrów kulturalnych Azerbejdżanu. Położone jest w górzystym terenie i słynie z zabytkowych budynków, meczetów, twierdzy oraz zabytków architektury. Miasto jest również związane z życiem wielu azerbejdżańskich poetów, muzyków i kompozytorów. W szczególności Szusza jest uważana za jedno z centrów rozwoju mugamu – tradycyjnego azerbejdżańskiego gatunku muzycznego. Z tego powodu jego odzyskanie miało dla kraju nie tylko znaczenie militarne, ale także symboliczne.

 

Podczas pierwszej wojny karabaskiej na początku lat 90. XX wieku Szusza znalazła się pod kontrolą sił armeńskich. Dlatego wydarzenia z listopada 2020 roku miały ogromne znaczenie dla społeczeństwa azerbejdżańskiego. 8 listopada prezydent Ilham Alijew zwrócił się do obywateli i ogłosił przejęcie miasta przez siły azerbejdżańskie. Właśnie to przemówienie stało się jednym z głównych wydarzeń ostatniego etapu wojny. Później datę ogłoszenia zdobycia Szuszy ustanowiono jako Dzień Zwycięstwa.

Jak obchodzi się Dzień Zwycięstwa w Azerbejdżanie

Oficjalne obchody odbywają się 8 listopada. W Baku i innych miastach organizowane są uroczystości poświęcone wydarzeniom z 2020 roku, a także wystawy, koncerty i spotkania tematyczne. Przedstawiciele władz i dowództwa wojskowego biorą udział w uroczystościach upamiętniających, a obywatele odwiedzają pomniki i miejsca pochówku poległych. W szkołach i na uniwersytetach odbywają się lekcje poświęcone pamięci, podczas których opowiada się o przebiegu wojny i historii Karabachu. W mediach emitowane są programy dokumentalne, wywiady z żołnierzami oraz materiały dotyczące odbudowy terytoriów.

 

Szczególną uwagę poświęca się rodzinom poległych żołnierzy i weteranom. Podczas uroczystości upamiętnia się osoby, które zginęły w działaniach wojennych, a także cywilów, którzy padli ofiarą ostrzałów. Do miejsc pamięci przynoszone są kwiaty, odbywają się minuty ciszy oraz organizowane są spotkania z rodzinami żołnierzy. Dla wielu obywateli jest to nie tylko święto państwowe, ale także osobisty dzień pamięci o bliskich. Dlatego uroczyste wydarzenia łączą się z oddaniem hołdu poległym.

 

W 2026 roku Dzień Zwycięstwa przypada w niedzielę, 8 listopada, a następnego dnia w Azerbejdżanie obchodzony jest Dzień Flagi Państwowej. Ze względu na zbieżność święta z dniem wolnym od pracy, 10 listopada ustalono jako dodatkowy dzień wolny dla pracowników. Właśnie to mogło stać się przyczyną pojawienia się 10 listopada w kalendarzach jako daty związanej z obchodami zwycięstwa. Jednak oficjalna nazwa i data święta państwowego pozostają niezmienne: Dzień Zwycięstwa w Azerbejdżanie obchodzony jest 8 listopada.